ایران و تجربه شکست‌های اپوزیسیون

اپوزیسیون جمهوری اسلامی در طول بیش از چهار دهه گذشته بارها تلاش کرده است ساختارهای مشترکی برای همکاری سیاسی ایجاد کند. شوراهای مختلف، ائتلاف‌های کوتاه‌مدت و اتحادهای مقطعی شکل گرفته‌اند، اما تقریباً همه این تلاش‌ها با شکست روبه‌رو شده‌اند.

دلیل این شکست‌ها پیچیده نیست. اختلافات ایدئولوژیک، رقابت‌های شخصی، بی‌اعتمادی تاریخی میان گروه‌ها و گاه حتی اختلاف بر سر اصول پایه‌ای مانند تمامیت ارضی ایران یا سکولار بودن حکومت آینده باعث شده است که بسیاری از این پروژه‌ها پیش از آنکه به مرحله عمل برسند فروبپاشند.

این تجربه تاریخی یک درس مهم دارد: ساختارهای شورایی زمانی می‌توانند موفق باشند که میان نیروهای سیاسی اعتماد و حداقل توافق وجود داشته باشد. در شرایطی که چنین اعتماد و توافقی شکل نگرفته است، شوراها اغلب به میدان رقابت و کشمکش تبدیل می‌شوند.

تفاوت رهبری متمرکز با حکومت فردی

یکی از نگرانی‌هایی که در بحث‌های مربوط به رهبری متمرکز مطرح می‌شود، ترس از بازتولید اقتدارگرایی است. برخی تصور می‌کنند که تمرکز رهبری در دوران گذار ممکن است به شکل‌گیری یک حکومت فردی منجر شود.

اما این دو مفهوم اساساً با یکدیگر متفاوت‌اند. رهبری متمرکز در دوران گذار به معنای ایجاد یک حکومت دائمی نیست، بلکه به معنای وجود یک نقطه هماهنگ‌کننده برای عبور از یک بحران ملی است.

در بسیاری از تحولات سیاسی جهان، یک شخصیت مورد اعتماد جامعه نقش هدایت مرحله گذار را بر عهده داشته و پس از آن قدرت به نهادهای منتخب مردم منتقل شده است.

به بیان دیگر، تمرکز رهبری در دوران بحران شبیه فرماندهی در یک وضعیت اضطراری است؛ نقشی که هدف آن ایجاد نظم و هماهنگی تا زمان برگزاری انتخابات آزاد است.

چرا ایران به یک محور رهبری نیاز دارد

ایران کشوری بزرگ با تنوع قومی، مذهبی و اجتماعی گسترده است. در چنین کشوری هر تحول سیاسی بزرگ می‌تواند پیامدهای پیچیده‌ای داشته باشد.

در لحظه‌های بحرانی، نبود یک محور رهبری روشن می‌تواند نیروهای اجتماعی را پراکنده کند و حتی زمینه‌ساز رقابت‌های مخرب شود.

کشورهایی که در دوران گذار موفق عمل کرده‌اند معمولاً توانسته‌اند حول یک محور رهبری مورد اعتماد جامعه متحد شوند. چنین محوری می‌تواند نقش پل میان نیروهای مختلف سیاسی و اجتماعی را ایفا کند و از پراکندگی انرژی جامعه جلوگیری کند.

برای ایران نیز چنین تمرکزی می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در مدیریت مرحله گذار داشته باشد.

اعتماد اجتماعی و نقش شاهزاده رضا پهلوی

در میان چهره‌های سیاسی معاصر ایران، شخصیتی که توانسته اعتماد بخش بزرگی از جامعه ایرانی را جلب کند، شاهزاده رضا پهلوی است.

در سال‌های اخیر حمایت گسترده‌ای از سوی ایرانیان داخل و خارج از کشور از ایشان شکل گرفته است. بسیاری از مردم او را به عنوان یک محور هماهنگ‌کننده در دوران گذار می‌بینند.

این اعتماد نه از طریق قدرت سیاسی، بلکه از طریق سرمایه اجتماعی و مواضع روشن ایشان در دفاع از دموکراسی، حقوق بشر و حق مردم برای تعیین نوع نظام آینده شکل گرفته است.

شاهزاده رضا پهلوی بارها تأکید کرده‌اند که شکل نظام آینده ایران باید از طریق رأی آزاد مردم تعیین شود. همین تأکید بر اراده ملت باعث شده است که بسیاری از ایرانیان او را به عنوان چهره‌ای قابل اعتماد برای هدایت مرحله گذار ببینند.

آزمون واقعی اتحاد

اگر نیروهای سیاسی واقعاً به دنبال اتحاد برای نجات ایران هستند، ساده‌ترین راه پذیرش اصولی است که می‌تواند پایه چنین اتحادی باشد.

شاهزاده رضا پهلوی بارها بر چهار اصل بنیادین برای همکاری نیروهای دموکراسی‌خواه تأکید کرده‌اند:

حفظ تمامیت ارضی ایران، جدایی دین از حکومت، پایبندی به حقوق بشر و مراجعه نهایی به رأی مردم برای تعیین شکل نظام آینده.

این اصول نه برنامه یک جریان خاص، بلکه حداقل‌های لازم برای شکل‌گیری یک جبهه ملی هستند.

در چنین شرایطی پرسش طبیعی این است: اگر کسانی که امروز از «شورای گذار» سخن می‌گویند واقعاً به دنبال اتحاد هستند، چرا با همین اصول حداقلی همراه نمی‌شوند؟

تجربه‌های تاریخی شوراهای گذار

با وجود این واقعیت‌ها، همچنان برخی نسخه رهبری شورایی را برای ایران پیشنهاد می‌کنند. برای ارزیابی این پیشنهاد، نگاه به تجربه کشورهای دیگر می‌تواند بسیار آموزنده باشد.

در بسیاری از کشورها شوراهای انتقالی پس از سقوط حکومت‌ها تشکیل شده‌اند. اما این شوراها همیشه موفق نبوده‌اند و گاه خود به عامل بی‌ثباتی تبدیل شده‌اند.

لیبی؛ شورایی که کشور را متحد نکرد

پس از سقوط معمر قذافی در سال ۲۰۱۱، نهادی به نام «شورای ملی انتقالی» برای اداره کشور تشکیل شد. هدف این شورا ایجاد ثبات و آماده‌سازی کشور برای انتخابات بود.

اما اختلاف میان جناح‌های مختلف و نبود یک مرکز فرماندهی قدرتمند باعث شد دولت مرکزی بسیار ضعیف باقی بماند.

در نتیجه لیبی به سرعت به میدان رقابت چند دولت و ده‌ها گروه مسلح تبدیل شد و سال‌ها در جنگ داخلی فرو رفت.

یمن؛ گذار شورایی در سایه فروپاشی

در یمن نیز پس از کنار رفتن علی عبدالله صالح تلاش شد با ایجاد ساختارهای انتقالی و تقسیم قدرت میان گروه‌های مختلف، کشور وارد مرحله جدیدی شود.

اما اختلافات میان جناح‌های سیاسی و رقابت‌های منطقه‌ای باعث شد روند انتقال قدرت به سرعت از کنترل خارج شود.

نتیجه این روند، فرو رفتن کشور در جنگی پیچیده و طولانی بود.

سودان؛ اختلافات در شورای حاکمیتی

پس از سقوط عمرالبشیر در سال ۲۰۱۹، سودان توسط نهادی به نام «شورای حاکمیتی» اداره شد که از نمایندگان نظامیان و نیروهای مدنی تشکیل شده بود.

این شورا قرار بود کشور را تا زمان برگزاری انتخابات اداره کند. اما اختلافات میان جناح‌های مختلف به سرعت آشکار شد و در نهایت کودتای نظامی مسیر گذار را متوقف کرد.

مشکل اصلی شوراها

مشکل مشترک بسیاری از شوراهای انتقالی یک مسئله ساده است: نبود مرجع نهایی تصمیم‌گیری.

در ساختار شورایی، تصمیم‌ها باید با توافق اعضا گرفته شود. اما وقتی اعضا نماینده جریان‌های سیاسی مختلف باشند، رسیدن به چنین توافقی اغلب دشوار می‌شود.

در نتیجه تصمیم‌های حیاتی به تعویق می‌افتد و کشور ممکن است وارد چرخه‌ای از بی‌ثباتی شود.

نتیجه

ایران امروز در یکی از حساس‌ترین لحظات تاریخ معاصر خود قرار دارد. در چنین شرایطی، پراکندگی سیاسی و رقابت‌های بی‌پایان می‌تواند بزرگ‌ترین فرصت تاریخی ملت ایران را از میان ببرد.

تجربه‌های تاریخی نشان می‌دهد که شوراهای گذار در بسیاری از کشورها نتوانسته‌اند بحران‌های عمیق سیاسی را مدیریت کنند. اختلافات داخلی و نبود مرجع تصمیم‌گیری روشن از جمله عواملی بوده‌اند که این شوراها را با شکست روبه‌رو کرده‌اند.

در مقابل، کشورهایی که توانسته‌اند در لحظه‌های بحرانی حول یک محور رهبری مورد اعتماد جامعه متحد شوند، شانس بیشتری برای عبور موفق از دوران گذار داشته‌اند.

ایران نیز امروز بیش از هر زمان دیگری به چنین وحدتی نیاز دارد؛ وحدتی که بتواند انرژی جامعه را متمرکز کند و مسیر گذار به سوی آزادی و حاکمیت مردم را هموار سازد.

در نگاه بخش بزرگی از جامعه ایرانی، این محور رهبری امروز در شخص شاهزاده رضا پهلوی متبلور شده است.

و شاید مهم‌ترین پرسش این لحظه تاریخی همین باشد:

آیا اپوزیسیون ایران آماده است واقعیت این نیاز را بپذیرد، یا بار دیگر در گرداب شوراها و اختلافات بی‌پایان فرصت تاریخ را از دست خواهد داد؟