به گفته مقام‌های آمریکایی، احتمال زیادی وجود دارد که این آثار در نتیجه حفاری‌های غیرقانونی در گورستان‌های باستانی به دست آمده باشند.

گمرک آمریکا اعلام کرده است که این آثار باستانی تا زمان تصمیم‌گیری درباره وضعیت نهایی آن‌ها در اختیار این سازمان باقی می‌ماند و تحت حفاظت نگهداری خواهد شد. مدیر موقت منطقه‌ای گمرک در فیلادلفیا هم دراین‌باره گفت: «ماموران گمرک و حفاظت مرزی تلاش می‌کنند آثار فرهنگی را از چنگ قاچاقچیان بین‌المللی که برای کسب سود، میراث یک ملت را غارت می‌کنند و مورد سوءاستفاده قرار می‌دهند، نجات دهند.»

به گفته مقام‌های آمریکایی، بیشتر کشورها برای حفاظت از اموال فرهنگی و تاریخی خود قوانین مشخصی دارند و موازین کنترل صادرات آثار باستانی و مالکیت ملی آن‌ها هم در این قوانین پیش‌بینی شده است.

بر اساس کنوانسیون ۱۹۷۰ یونسکو درباره منع و جلوگیری از قاچاق اموال فرهنگی که آمریکا و ایران هر دو به آن پیوسته‌اند و همچنین قوانین گمرکی آمریکا، اگر ثابت شود اشیا به‌طور غیرقانونی از کشور مبدا خارج شده‌اند و مجوز صادرات ندارند، باید به کشور صاحب میراث فرهنگی بازگردانده شوند. علاوه بر این، اصل مالکیت ملی آثار باستانی در قوانین ایران نیز مبنای حقوقی درخواست استرداد این اشیا را فراهم می‌کند.

فرهنگ عصر برنز در تالش و گیلان

منطقه تالش و گیلان در حاشیه جنوب‌غربی دریای خزر یکی از مهم‌ترین حوزه‌های باستان‌شناسی شمال ایران در عصر برنز و آغاز عصر آهن به شمار می‌آید. پژوهش‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد که در هزاره دوم پیش از میلاد، این ناحیه محل استقرار جوامعی بود که در دامنه‌های کوهستانی تالش و دره‌های منتهی به خزر زندگی می‌کردند و در زمینه فلزکاری، به‌ویژه تولید سلاح‌های مفرغی بسیار پیشرفته بودند.

بخش مهمی از شناخت ما از این فرهنگ از طریق کاوش‌های گورستانی به دست آمده است. در بسیاری از محوطه‌های باستانی تالش و گیلان، از جمله گورستان‌های کوهستانی، اشیایی مانند شمشیر، سرپیکان، ظروف فلزی، زیورآلات و سفالینه‌ها همراه با متوفیان دفن شده‌اند. این سنت تدفین نشان می‌دهد که سلاح‌ها نه‌تنها ابزار جنگی بلکه بخشی از هویت اجتماعی و منزلت فردی نیز بوده‌اند. بسیاری از اشیای فلزی کشف‌شده در این گورها از آلیاژ مس و قلع (مفرغ) ساخته شده‌اند که از مهارت بالای صنعتگران محلی در فلزکاری حکایت دارند.

یکی از مهم‌ترین محوطه‌های مرتبط با این فرهنگ تپه مارلیک در دره گوهررود گیلان است که عزت‌الله نگهبان، باستان‌شناس ایرانی، در دهه ۱۳۴۰ کاوش کرد. نگهبان در کتابی با عنوان «مارلیک: گزارش کامل کاوش‌های باستان‌شناسی» تشریح کرده است که در این محوطه ده‌ها گور با اشیای ارزشمند از جمله جام‌های طلایی، سلاح‌های مفرغی و زیورآلات کشف شدند که قدمت آن‌ها به اواخر هزاره دوم پیش از میلاد می‌رسد. یافته‌های مارلیک نشان می‌دهد که در این منطقه نوعی جامعه سازمان‌یافته با ساختارهای قدرت و ثروت وجود داشته است.

به گفته بسیاری از پژوهشگران، فرهنگ‌های باستانی سواحل جنوبی دریای خزر با شبکه‌های فرهنگی گسترده‌تری در قفقاز جنوبی، آناتولی و فلات ایران در ارتباط بودند. شباهت برخی از انواع شمشیرها و سرپیکان‌های کشف‌شده در تالش با نمونه‌های مناطق قفقاز و شرق آناتولی نشان می‌دهد که این منطقه در مسیر مبادلات فرهنگی و فناوری فلزکاری قرار داشته است.

به همین دلیل، بسیاری از اشیای کشف‌شده در گورستان‌های باستانی تالش و گیلان از جمله شمشیرهای کوتاه مفرغی و سرپیکان‌ها، از نظر باستان‌شناسی اهمیت زیادی دارند، زیرا نه‌تنها نشان‌دهنده مهارت فلزکاران این منطقه‌اند، بلکه درباره ساختارهای اجتماعی، آیین‌های تدفین و ارتباطات فرهنگی شمال ایران در هزاره دوم پیش از میلاد هم اطلاعات مهمی ارائه می‌دهند.

قاچاق آثار باستانی ایران در کشورهای عربی

قاچاق آثار باستانی ایران سابقه‌ای طولانی دارد و همواره یکی از چالش‌های جدی حفاظت از میراث فرهنگی بوده است. بسیاری از اشیای تاریخی که از محوطه‌های باستانی ایران به‌ویژه گورستان‌های باستانی در مناطق شمالی، غربی و جنوب شرقی به دست می‌آیند، از طریق حفاری‌های غیرمجاز استخراج و وارد شبکه‌های بین‌المللی تجارت عتیقه می‌شوند. این اشیا اغلب سلاح‌های مفرغی، سفالینه‌ها، مهرها، زیورآلات و ظروف فلزی یا سنگی‌اند که به دلیل قدمت و ارزش تاریخی، در بازارهای جهانی عتیقه مشتریان زیادی دارند.

یکی از مسیرهای شناخته‌شده در این تجارت غیرقانونی، انتقال آثار از ایران به کشورهای حاشیه خلیج فارس، به‌ویژه امارات متحده عربی است. گزارش‌های متعدد رسانه‌ای نشان می‌دهد که قاچاقچیان معمولا اشیای به‌دست‌آمده از حفاری‌های غیرقانونی را ابتدا به این کشورها منتقل می‌کنند و از آنجا نیز به بازارهای اروپا و آمریکا ارسال می‌شوند.

نمونه‌های متعددی از این روند در سال‌های اخیر در نبود حفاظت موثر از میراث تاریخی و فرهنگی ایران گزارش شده است. کنشگران میراث فرهنگی بارها هشدار داده‌اند که سوداگران در حفاری‌های غیرمجاز هم آثار تاریخی را به یغما می‌برند و هم باعث از بین رفتن لایه‌های تاریخی و داده‌های علمی آن‌ها می‌شوند.

فعالان و پژوهشگران حوزه میراث فرهنگی بر این باورند که گسترش حفاری‌های غیرمجاز و ضعف در حفاظت از محوطه‌های تاریخی نسبت مستقیمی با شبکه‌های پنهان و پرنقوذ در قاچاق عتیقه دارد که برای خروج آثار تاریخی از کشور و فروش آن‌ها در بازارهای جهانی عتیقه نفوذ و امکانات قابل‌توجهی دارند.