۱. مقدمه: جنگ بهمثابه شوک کلان چندبعدی
در ادبیات اقتصاد کلان، جنگ یک شوک مرکب عرضه-تقاضا است که همزمان تولید، اشتغال، توزیع درآمد و ثبات نهادی را تحتتأثیر قرار میدهد. در اقتصاد ایران، ویژگیهایی مانند وابستگی به نفت، تحریمهای مزمن، ناترازی بودجهای و بانکی و پوشش ناکافی تأمین اجتماعی، این شوک را تشدید کردهاند. در نتیجه، بیکاری نه یک پیامد کوتاهمدت، بلکه عنصری ساختاری از بحران اقتصادی میشود.
بیکاری هرچند خود معلول شرایط نابسامان اقتصادی ایران اعم از سوء مدیریت، فساد ساختاری و سیستمی، تحریم و فضای جنگی آتش بس است اما همزمان خود به مثابله علت بسیاری از تنگناهای دیگر اقتصادی نظیر بحران صندوقهای بیکاری، نابرابری، فقر، از بین رفتن سرمایه انسانی ظاهر میشود. در همین راستا، اقتصاد ایران در چنبره دور باطل رکود- بیکاری و بیکاری-رکود گرفتار آمده است. در این یادداشت به همین دور باطل پرداخته میشود.
۲. بیکاری در فضای جنگی: علل و مکانیسمها
۲.۱. تخریب تولید و افت تولید ناخالص داخلی
تخریب مستقیم زیرساختها، صنایع مادر، انرژی و حملونقل، ظرفیت تولیدی اقتصاد را کاهش میدهد. افزایش بیکاری به معنای کاهش نیروی کار فعال و در نتیجه افت تولید است. این فرآیند به کاهش تولید ناخالص داخلی (GDP) میانجامد و شکاف منفی تولید (Output Gap) ایجاد میکند؛ یعنی فاصله میان تولید واقعی و تولید بالقوه افزایش مییابد.
۲.۲. قانون اوکان و رابطه بیکاری-رشد
بر اساس قانون اوکان، افزایش بیکاری رابطه معکوسی با رشد اقتصادی دارد. در اقتصاد ایران، شوکهای جنگی باعث میشوند حتی کاهشهای نسبتاً کوچک در تولید، به افزایش بزرگتر بیکاری منجر شود.
۳. بیکاری، تورم و رکود تورمی
۳.۱. کاهش تقاضا و فشار کاهشی بر قیمتها
در شرایط عادی، افزایش بیکاری از طریق کاهش درآمد و مصرف، تقاضای کل را کاهش داده و فشار کاهشی بر تورم ایجاد میکند. این رابطه در چارچوب منحنی فیلیپس کوتاهمدت قابل توضیح است.
۳.۲. شوک عرضه و رکود تورمی
در فضای جنگی، همزمان شوک منفی عرضه (تخریب تولید و زنجیره تأمین) با کاهش تقاضا رخ میدهد. نتیجه آن، همزیستی بیکاری بالا و تورم بالا است؛ یعنی رکود تورمی. تجربه ایران در جنگ ایران-عراق و دورههای تحریم این الگو را تأیید میکند.
۴. بیکاری، مصرف و تقاضای کل
بیکاری موجب کاهش درآمد خانوارها و در نتیجه افت مصرف میشود. افت مصرف، بهعنوان بزرگترین جزء تقاضای کل، رکود را تشدید کرده و خود به موجهای جدید تعدیل نیرو منجر میشود. این چرخه معیوب، منطق کینزی «تقاضای ناکافی» را در اقتصاد جنگزده بازتولید میکند.
۵. بیکاری و سرمایهگذاری
افزایش بیکاری سیگنالی از رکود و نااطمینانی است. بنگاهها در چنین شرایطی انتظارات منفی نسبت به سودآوری آینده دارند و سرمایهگذاری را به تعویق میاندازند. کاهش سرمایهگذاری خصوصی، ظرفیت تولید آینده را نیز تضعیف کرده و بیکاری را مزمن میکند.
۶. بیکاری، بودجه دولت و تورم
۶.۱. کاهش درآمدهای مالیاتی
کاهش اشتغال به افت مالیات بر درآمد، سود و مصرف میانجامد، در حالی که هزینههای دولت افزایش مییابد.
۶.۲. افزایش کسری بودجه
افزایش پرداختهای حمایتی (بیمه بیکاری، یارانهها) در کنار افت درآمدها، کسری بودجه را تشدید میکند.
۶.۳. تأمین مالی کسری و تورم
در شرایط تحریم، تأمین کسری از طریق نظام بانکی یا بانک مرکزی صورت میگیرد که موجب افزایش پایه پولی، تورم و در نهایت فشار بیشتر بر اشتغال میشود.
۷. بیکاری، بخش بانکی و بازارهای مالی
۷.۱. افزایش ریسک اعتباری
بیکاری گسترده موجب ناتوانی در بازپرداخت وامها میشود و مطالبات معوق بانکی را افزایش میدهد.
۷.۲. بازار سهام
کاهش اشتغال و تقاضا، سود شرکتها را کاهش داده و به افت بازار سرمایه منجر میشود. این امر ثروت مالی خانوارها را کاهش داده و مصرف را بیشتر تضعیف میکند.
۸. نظام تأمین اجتماعی و بیکاری
افزایش بیکاری، ورودیهای صندوقهای بیمهای را کاهش و همزمان هزینهها را افزایش میدهد. در نظامهای PAYG، این شوک تعادل مالی را بههم زده و خطر بحران نقدینگی صندوقها را بالا میبرد، که خود به تشدید فقر و نابرابری میانجامد.
۹. شکاف طبقاتی، نابرابری و فقر
۹.۱. اثر نامتقارن بیکاری
بیکاری و تورم ناشی از جنگ، بهطور نامتناسب به دهکهای پایین و طبقه متوسط ضربه میزند، در حالی که دارندگان داراییهای واقعی از تورم منتفع میشوند.
۹.۲. نابرابری درآمدی و ضریب جینی
افزایش بیکاری موجب رشد ضریب جینی و افزایش نرخ فقر، بهویژه در میان جوانان، زنان و کارگران غیررسمی میشود.
۹.۳. فقر بیننسلی
بیکاری طولانیمدت باعث فرسایش سرمایه انسانی و کاهش تحرک اجتماعی شده و فقر را بین نسلها منتقل میکند.
۱۰. نرخ ارز، بخش خارجی و خروج سرمایه
کاهش رشد اقتصادی و افزایش نااطمینانی، خروج سرمایه را تشدید کرده و فشار بر نرخ ارز ایجاد میکند. کاهش واردات بهدلیل افت تقاضا ممکن است تراز تجاری را اسماً بهبود دهد، اما در عمل به کاهش سرمایهگذاری و بهرهوری منجر میشود.
۱۱. بهرهوری، سرمایه انسانی و متغیرهای پولی
بیکاری طولانیمدت موجب فرسایش مهارتها و افت بهرهوری نیروی کار میشود. در واکنش، بانک مرکزی ممکن است سیاستهای پولی انبساطی (کاهش نرخ بهره، افزایش عرضه پول) اتخاذ کند که در صورت محدودیتهای ساختاری، عمدتاً به تورم میانجامد نه اشتغال پایدار.
۱۲. جمعبندی
در اقتصاد ایران، بیکاری در فضای جنگی و دوره آتشبس، محور یک شبکه درهمتنیده از بحرانهاست: افت رشد، تورم، کسری بودجه، ناترازی بانکی، فشار بر تأمین اجتماعی و تعمیق شکاف طبقاتی. بدون دگرگونی ساختاری، ثبات سیاسی بلند مدت داخلی، رابطه متعارف با کشورهای جهان، تثبیت کلان، تنوعبخشی تولید، بازسازی نهادی و احیای سرمایه انسانی، آتشبس بهتنهایی به بهبود بازار کار منجر نخواهد شد و بیکاری به پدیدهای ساختاری و نابرابریزا تبدیل میشود.
