پیش‌تر به ترور مخالفان اعتصاب در صنعت نفت اشاره کردم، اما آنچه می‌توان آن را «ترور سبز اسلامی» نامید - هم‌سنگ ترور سرخ کمونیستی در انقلاب ۱۹۱۷ روسیه - در روزهای منتهی به پیروزی انقلاب و در ماه‌های نخست پس از آن، ابعاد بسیار گسترده‌تری یافت. بهاییان و هواداران نظام پیشین در محله‌ها شناسایی می‌شدند، خانه‌هایشان مورد هجوم قرار می‌گرفت، از خانه بیرون رانده می‌شدند و اموال و دارایی‌هایشان، با حکم یا بدون حکم، مشمول مصادره انقلابی می‌گردید. در این میان، حکم اهمیت چندانی نداشت؛ آنچه مهم بود، مجری حکم بود که خود را پایور انقلاب می‌دانست. بعدها مسئولیت تعیین و اجرای این مصادره‌ها به ضابطان بنیاد مستضعفان واگذار شد.

*با توجه به شرایط اقتصادی ایران، فساد گسترده سیستماتیک ناشی از تحریم‌ها در دولت و قدرت داشتن سپاه و بسیج، باید انتظار چه وضعیت خشونت‌باری را داشته باشیم. ما سال‌ها با نیروهای خودسر لباس‌شخصی مواجه بودیم که هر کاری می‌خواستند می‌کردند و عملا هیچ پیگردی در انتظارشان نبود. اگر اعتراضات مردم ادامه پیدا کند از چنین گروه‌هایی چه جرایمی می‌تواند سر بزند؟

در اینجا باید به تقابل میان مردمی که خواهان بسط و اجرای نظم و عدالت هستند، و کسانی که می‌کوشند در سایه تحولات تند سیاسی به غارت اموال عمومی و خصوصی بپردازند، توجه کرد. بدون تردید، افرادی که به گروه‌های میلیشیایی وابسته به بسیج تعلق دارند و از پیش برای حمله به خانه‌ها و محل کار مردم آموزش دیده‌اند، در فرایند خیزش‌های انقلابی وارد میدان می‌شوند و، همان‌گونه که شاهد بوده‌ایم، برای ایجاد رعب و وحشت به تخریب اموال مردم دست می‌زنند.

تفاوت اساسی این گروه‌ها با مردم معترض در انتخاب اهداف است. اگر به بسیاری از مکان‌هایی که در جریان خیزش‌های اخیر به آتش کشیده شده‌اند بنگریم، نوع این مکان‌ها خود گواه عامل تخریب است. برای مثال، در شهر رشت، مردم محلی بازار را به آتش نکشیده‌اند. معترضان ممکن است یک مرکز سپاه را هدف قرار دهند، اما آتش‌زدن بازار نمی‌تواند کار معترضان باشد؛ چراکه خود معترضان از بدنه همان بازار هستند.

در واکنش به چنین تخریب‌هایی، مردم معمولاً به توان خود بازمی‌گردند و هسته‌های مقابله با غارتگری تشکیل می‌دهند. این پدیده را می‌توان در اغلب خیزش‌های انقلابی مشاهده کرد. مردم نگهبانی‌های شبانه برقرار می‌کنند تا مانع حمله اوباش و غارتگران وابسته به بسیج به محله‌های خود شوند. کمیته‌های خودیاری برای جلوگیری از بی‌نظمی شکل می‌گیرد. هدف مردم در این فرایند، از کار انداختن نهادهای قدرت و سرکوب است، نه تخریب زیست اجتماعی خود.

*در روزهای اخیر که دسترسی به اطلاعات ایران بسیار محدود شده می‌شنویم که نیروهای حکومتی برای تحویل جنازه کشته‌شدگان پول یا حتی سند ملک طلب کرده‌اند. احتمال ایجاد رعب و وحشت از طریق ساخت پرونده‌های امنیتی هم مطرح است. این وضعیت می‌تواند چه تبعات خشونت‌باری را برای مردم ایجاد کند. شما به فرایند اخلاقی شدن خشونت اشاره کردید کما این که معترضان هم دست به دامن خشونت شوند.

کسانی که به اخلاقی‌شدن خشونت به‌عنوان «ضرورت تاریخی» یا «عدالت انقلابی» دامن می‌زنند، نیروهایی هستند که می‌پندارند با بسیج توده‌ها و کشاندن جماعت به خیابان - جماعتی که گاه می‌تواند رفتارهای بسیار هولناکی از خود نشان دهد - می‌توانند به‌سرعت به اهداف خود دست یابند.

پیش‌تر، در نوشته‌ای در وب‌سایت «آسو»، تجربه شخصی خود را از عملکرد جماعت در روز ۲۲بهمن ۱۳۵۷ در میدان بهارستان روایت کرده‌ام؛ جماعتی که قصد حمله به کلانتری میدان بهارستان و مجلس شورای ملی را داشت و می‌خواست نشان عدل مظفر را پایین بکشد. در آن نوشته کوشیدم با اتکا به مشاهدات عینی خود، تفاوت‌های مفهومی برداشت‌های مختلف از «جماعت» را نشان دهم.

در واقع، اخلاقی‌شدن خشونت این قابلیت را دارد که پیامدهایی بسیار گسترده و ویرانگر برای نظمی که قرار است پس از انقلاب شکل بگیرد، به همراه آورد. در تجربه انقلاب ۵۷، این روند چنان شدت گرفت که چند ماه پس از پیروزی انقلاب، دولت موقت ناچار شد از آیت‌الله خمینی بخواهد با مداخله مستقیم، جلوی خشونت بی‌مهار انقلابی را بگیرد.

انقلابیان اسلامی، ایران را سرزمینی فتح‌شده و بازپس‌گرفته‌شده از «کفار» می‌دانستند و خود را مجاز می‌دیدند هر آنچه در دسترس بود مصادره کنند. با تکیه بر فتاوای پیشین رهبر انقلاب، دارایی‌های تمام کسانی که «غیرانقلابی» تلقی می‌شدند -اعم از طاغوتی‌ها یا بهاییان - جزو اموال بیت‌المال به حساب می‌آمد. این مأموریت انقلابی پیش از پیروزی انقلاب به آنان واگذار شده بود و نتیجه آن شد که گروه‌های تبهکار، گاه حتی مستقل از ارکان رسمی قدرت، سازمان و شبکه‌های خود را شکل دهند.

*به نظر می‌رسد الان اعتراض‌های خیابانی جای خود را به سرکوب شدید و حاکم شدن جو امنیتی داده‌است. چه واکنشی از سوی معترضان می توان انتظار داشت؟

نکته اساسی این است که کسانی که این سرکوب را با استفاده از ارگان‌های سنگین نظامی اعمال می‌کنند، در موقعیتی قرار دارند که قادر به اعمال قدرت، حتی در قالب کشتاری گسترده، هستند. آنچه اکنون شاهد آن هستیم، کنشی از سوی نیروهای وادارگر و سرکوبگر برای محدود کردن دامنه اعتراض‌هاست. اما در ادامه ممکن است شاهد واکنش معترضان از طریق توسل به خشونت نیز باشیم؛ به این معنا که مردم، در برابر خشونت اعمال‌شده، به دفاع خشونت‌بار روی آورند.

حکومت، از آن‌جا که می‌داند مردم در موقعیت برابر با آن قرار ندارند، می‌کوشد خشونت را به آن‌ها تحمیل کند و به‌اصطلاح «فتنه را جمع کند». شاید این رویکرد در کوتاه‌مدت به نفع حکومت باشد، اما واکنش تدافعی مردم می‌تواند کنش و واکنش‌ها را وارد مرحله‌ای کاملاً متفاوت کند.

نمونه این وضعیت را در سوریه تجربه کردیم؛ زمانی که در جریان اعتراضات بهار عربی، جوانان با نوشتن شعارهایی علیه خاندان اسد و در مطالبه انتخابات آزاد، دست به تجمعات مسالمت‌آمیز زدند. اگر کشتار حکومتی در کار نبود، این اعتراض‌ها می‌توانست سرانجامی دیگر داشته باشد. بشار اسد می‌توانست انتخابات آزاد برگزار کند و از قدرت کنار برود. اما چنین نشد. مشاوران او - که عمدتاً فرماندهان میدانی جمهوری اسلامی بودند - نتیجه انتخابات آزاد را به زیان محور مقاومت و به سود اردوگاه غرب می‌دانستند. از همین رو، تک‌تیراندازان مأمور سرکوب معترضان شدند و خشونت به آن‌ها تحمیل گردید. واکنش معترضان، پذیرش این خشونت و توسل به سلاح بود و پیامد آن، گسترش جنگ داخلی شد.

آیا معترضان سوری گزینه دیگری داشتند؟ پاسخ به این پرسش ساده نیست. خشونت‌پرهیزی همواره به نتیجه نمی‌انجامد. اگر روش گاندی در هند موفق بود، همان روش در آفریقای جنوبی الزاماً به همان نتیجه نرسید.

در حال حاضر، جمهوری اسلامی که سابقه‌ای طولانی در به‌کارگیری خشونت دارد، این خشونت را به معترضان تحمیل کرده است. آنچه تاکنون در اعتراضات ایران دیده‌ایم این است که معترضان عمدتاً از پذیرش خشونت تحمیلی خودداری کرده‌اند و واکنش‌های آنان بیشتر جنبه دفاعی یا تخریبی محدود داشته است. این‌که آیا این وضعیت در همین سطح باقی می‌ماند یا نه، روشن نیست. امیدوارم چنین باشد.

*آیا احتمال تجربه عراق و لیبی در پی استمرار این وضعیت برای ایران وجود دارد؟

دست‌کم من به خود اجازه نمی‌دهم در این‌باره پیشگویی کنم. این کار من نیست. اما با هیچ قطعیتی نیز نمی‌توان گفت که ایران به‌کلی از چنین سرنوشتی مصون است. آنچه اکنون شاهد آن هستیم، وضعیتی است که در آن زمینه برای وقوع بسیاری از سناریوها فراهم شده است.

باید توجه داشت که حتی اگر خیزش انقلابی به معنای کلاسیک آن نیز شکل نگیرد، شرایط به‌گونه‌ای پیش رفته که نظام حاکم توان اداره بحران‌های متعدد و فلج‌کننده زندگی روزمره - از بی‌آبی و بی‌برقی گرفته تا بی‌نانی - را ندارد. نظامی که از حل این مسائل ناتوان است، دیر یا زود با فروپاشی مواجه خواهد شد.

شورش‌های بدون رهبری، در ذات خود می‌توانند به شرایطی بینجامند که فروپاشی اجتماعی را در پی داشته باشد. ما نمونه‌های فراوانی از این دست شورش‌ها را هم در آسیا و هم در آفریقا تجربه کرده‌ایم. برای کاهش آسیب‌ها و خشونت‌ها، گذار نیازمند رهبری و ساختاری روشن است؛ گذاری که با شتاب‌زدگی عمل نکند. انقلاب در یک یا دو روز به نتیجه نمی‌رسد. راهی است پرپیچ‌وخم، همراه با فراز و فرود. انقلاب، بیش از هر چیز، نیازمند درایت رهبری و سازمان‌دهی است.