۱. مقدمه
۲. زمینه آماری و تحولات پولی
بر اساس دادههای رسمی بانک مرکزی، حجم اسکناس و مسکوکات در دست اشخاص در هشتماهه نخست سال ۱۴۰۴ بیش از ۲۳ درصد افزایش یافته، در حالی که این رقم در دوره مشابه سال قبل تنها ۰.۸ درصد بوده است. رشد نقطهبهنقطه ۴۹ درصدی در آبانماه، رکوردی کمسابقه در دهههای اخیر محسوب میشود.
این تحول در بستری رخ داده که رشد نقدینگی به حدود ۴۰ درصد و رشد پایه پولی نیز به سطوح نگرانکنندهای رسیده است. ترکیب این متغیرها نشان میدهد که اقتصاد ایران با همزمانی سه بحران مواجه است: تورم مزمن، بیثباتی انتظارات و تضعیف کارکرد واسطهگری مالی بانکها.
۳. دلایل اصلی فرار پول از بانکها
۳.۱. تورم مزمن و فرسایش ارزش واقعی سپردهها
در شرایط تورم ساختاری ۳۰ تا ۴۰ درصدی، نرخ سود اسمی سپردههای بانکی عملاً قادر به حفظ ارزش واقعی داراییهای پولی نیست. نتیجه آن، تبدیل سپرده بانکی از «دارایی امن» به «دارایی زیانده» است. در چنین وضعیتی، نگهداری پول نقد--حتی با وجود کاهش ارزش آن--از نظر روانی و کارکردی برای خانوارها ترجیحپذیر میشود.
۳.۲. نااطمینانی اقتصادی و بیثباتی سیاستی
بیثباتی مزمن در سیاستهای ارزی، پولی و بودجهای، همراه با پیشبینیناپذیری تصمیمات حاکمیتی، سطح نااطمینانی را بهطور ساختاری بالا نگه داشته است. در این فضا، نقدشوندگی به مهمترین مزیت داراییها تبدیل میشود و پول نقد جایگزین اعتماد نهادی میگردد.
۳.۳. خیزشهای اجتماعی و بحران اعتماد نهادی (۱۴۰۴)
پس از تداوم اعتراضات سراسری و تشدید بحران مشروعیت سیاسی در سال ۱۴۰۴، شکاف اعتماد میان جامعه و نهادهای رسمی--از جمله بانکها--بهطور محسوسی عمیقتر شده است. تجربه قطع اینترنت، محدودیتهای بانکی و شوکهای ناگهانی سیاستی در سالهای اخیر، رفتار احتیاطی خانوارها را تقویت کرده و نگهداری نقدینگی خارج از سیستم بانکی را به یک استراتژی بقا تبدیل کرده است.
۳.۴. فضای جنگی منطقه و شوکهای ژئوپولیتیک
درگیری مستقیم ایران و اسرائیل در سال ۱۴۰۴ و پیامدهای آن--از افزایش هزینههای نظامی و فشار بر بودجه دولت تا تشدید تحریمها و تهدید اختلال در صادرات نفت--سطح ریسک سیستمیک اقتصاد را بهشدت افزایش داده است. در چنین شرایطی، پول نقد نه بهعنوان ابزار مبادله، بلکه بهمثابه «پناهگاه امن در شرایط بحران» عمل میکند.
۴. پیامدهای اقتصادی و اجتماعی
تداوم فرار پول از بانکها پیامدهای چندلایهای به همراه دارد، از جمله:
فشار فزاینده بر نقدینگی شعب و افزایش هزینههای عملیاتی بانکها
تضعیف نظام پرداخت الکترونیکی و بازگشت تدریجی به اقتصاد نقدمحور
تشدید انتظارات تورمی و تقویت چرخه خودتقویتکننده تورم
افزایش احتمال بروز هجوم بانکی گسترده (Bank Run آشکار)
۵. احتمال فروپاشی عملی نظام بانکی
نظام بانکی ایران پیشاپیش با ناترازی شدید ترازنامهای، کفایت سرمایه منفی، اضافهبرداشت مزمن از بانک مرکزی و حجم بالای تسهیلات تکلیفی مواجه است. ادغام اجباری بانک آینده در بانک ملی در سال ۱۴۰۴ و انتقال بدهیهای کلان، نشانهای از ورود بحران به فاز آشکار بود.
گزارشها از وضعیت بانکهایی نظیر سپه، دی، سرمایه و ایرانزمین نیز حاکی از بحران عمیق کفایت سرمایه است. در چنین شرایطی، تداوم خروج پول نقد میتواند به جرقهای برای بحران سیستمیک بدل شود. نشانههای اولیه این وضعیت شامل کمبود اسکناس، افزایش اضافهبرداشتها و تشدید کنترلهای غیررسمی است. در سناریوی بدبینانه، ادامه این روند میتواند به اعمال کنترلهای شدید سرمایه، محدودیت گسترده برداشت یا ورشکستگی زنجیرهای چند بانک بزرگ منجر شود--رخدادی که پیامدهای اقتصادی و اجتماعی آن بهمراتب فراتر از بحرانهای پیشین خواهد بود.
