گذار از سیاست نمادین به سیاست نهادمحور توسعه‌گرا

چکیده

این نوشتار به تبیین ضرورت ایدئولوژی‌ـ‌اسطوره‌زدایی از سیاست و گذار به نهاد-برنامه‌محوری در جنبش‌های مردمی ایران می‌پردازد. تمرکز تحلیل بر جنبش «زن، زندگی، آزادی» (۲۰۲۲) و موج‌های اعتراضی ۲۰۲۵-۲۰۲۶ است که در بستر بحران اقتصادی، فرسایش سرمایه اجتماعی و بی‌اعتمادی نهادی حاکمیت ولایی شکل گرفتند. استدلال اصلی آن است که چسبندگی بخشی از اپوزیسیون به اسطوره‌های تاریخی و روایت‌های هویتی ـ اعم از نوستالژی «دوران طلایی» یا بازتولید روایت‌های اسطوره‌ای انقلاب ۱۹۷۹ ـ مانع شکل‌گیری ائتلاف‌های نهادمحور و برنامه‌گرا شده و در عمل به سود رژیم حاکم شده وبه بازتولید اقتدارگرایی آ« انجامیده است. چارچوب نظری نوشتار بر تلفیق نظریه قاب‌بندی (Framing) پژوهشگرانی نظیر بنفورد و اسنو(David Snow و Robert Benford) Benford، نظریه بسیج منابع زلاند و مک کارتی(John McCarthy و Mayer Zald )، و نظریه گذار و پیمان‌های نخبگان استپان و لینز(Juan J. Linz و Alfred Stepan ) استوار است. نتیجه نشان می‌دهد که بدون اسطوره‌زدایی و تمرکز بر نهادسازی و اهداف همسو با شاخص‌های توسعه پایدار، اپوزیسیون در چرخه تفرقه گرفتار می‌شود و ساختار اقتدارگرا از این شکاف‌ها بهره می‌برد.

۱. مقدمه: از سیاست هویتی به سیاست نهاد-برنامه محور

جنبش «زن، زندگی، آزادی» یکی از فراگیرترین خیزش‌های اجتماعی ایران معاصر بود که از سطح اعتراض هویتی فراتر رفت و به نقد ساختار قدرت و ناکارآمدی نهادی انجامید. با گسترش موج‌های اعتراضی ۲۰۲۵-۲۰۲۶، مطالبات اقتصادی (تورم، رکود، فساد ساختاری، مهاجرت نخبگان) به مطالبات سیاسی پیوند خورد. با وجود ظرفیت بالای بسیج اجتماعی، این جنبش‌ها نتوانستند به یک پروژه نهادی-برنامه ای گذار تبدیل شوند. شکاف میان جمهوری‌خواهان سکولار، سلطنت‌طلبان مشروطه‌خواه، و دیگر گرایش‌های سیاسی اعم از گرایش های قومی و ایدئولوژیک، انرژی جنبش را از «ساختن آینده» به «جدال بر سر گذشته» منحرف کرد.

پرسش محوری مقاله چنین است:

چگونه چسبندگی به روایت هایی از گذشته و اسطوره‌های تاریخی و رقابت‌های نمادین، مانع شکل‌گیری نهاد-برنامه‌محوری و حکمرانی خوب(Good governance) و سمت گیری به سوی توسعه پایدار و فراگیر شده و هزینه‌های اقتصادی و اجتماعی سنگینی بر جامعه تحمیل کرده است؟

۲. ادبیات نظری: اسطوره سیاسی، بسیج منابع و گذار نهادی

تحلیل‌های تاریخی انقلاب ایران، از جمله آثار یرواند آبراهامیان( Ervand Abrahamian) ، نشان می‌دهد که اسطوره‌سازی سیاسی و طرفداری از این یا آن روایت تاریخی یا شخصیت که در قید حیات نیستند یا این نماد و آن نماد چگونه در شکل‌گیری و تداوم فرقه گرایی و تشتت سیاسی در میان مخالفان رژیم ولایی نقش ایفا می‌کند. اسطوره‌ها، سرمایه عاطفی تولید می‌کنند، اما در صورت تقدیس، مانع عقلانیت نهادی و برنامه محور می‌شوند. نظریه قاب‌بندی اسنو و بنفورد (David Snow و Robert Benford) توضیح می‌دهد که جنبش‌ها از طریق «قاب‌های تشخیصی و انگیزشی» معنا می‌آفرینند. اما همین قاب‌ها می‌توانند به «چسبندگی شناختی Cognitive Stickiness» بینجامند و امکان بازتعریف اهداف را محدود کنند. در مقابل، نظریه بسیج منابع تأکید دارد که موفقیت جنبش‌ها نه به شدت هیجان، بلکه به سازمان‌یابی، تقسیم کار، مدیریت منابع و طراحی برنامه عملیاتی وابسته است. در عرصه گذار دموکراتیک، استپان و لینز(Juan J. Linz و Alfred Stepan) نشان می‌دهند که بدون پیمان‌های در میان سیاست ورزان و چهره های سیاسی بر سر قواعد بنیادین بازی سیاسی، گذار به بی‌ثباتی یا بازگشت اقتدارگرایی می‌انجامد. تجربه بهار عربی نمونه‌ای از این وضعیت است؛ چه طی آن که فقدان برنامه محوری و اجماع نهادی و رقابت ایدئولوژیک، گذار را ناکام ساخت.

۳. چارچوب تحلیلی: از اسطوره‌زدایی تا نهاد-برنامه‌محوری

۳.۱ اسطوره‌زدایی به مثابه عقلانی‌سازی سیاست

اسطوره‌زدایی به معنای نفی تاریخ یا هویت نیست، بلکه به معنای عبور از تقدیس گذشته و تبدیل آن به موضوع نقد عقلانی است. سیاست اسطوره‌ای بر نماد، رهبر و روایت‌های احساسی تکیه دارد؛ در حالی که سیاست نهادمحور بر قواعد، سازوکارها و پاسخگویی در امروز و گذار به سوی آینده استوار است. چسبندگی به روایت‌های «نجات‌بخش» ـ چه در قالب نوستالژی از هر نوع آن اعم از تقدیس گذشته و چه در قالب آرمان‌گرایی انقلابی از هر نوع آن ـ توجه را از مسئله اصلی، یعنی نهادسازی برای آینده، منحرف می‌کند.

۳.۲ نهاد-برنامه‌محوری: گذار از رهبرمحوری به قاعده‌محوری

نهاد-برنامه‌محوری مستلزم آن است که کنش سیاسی از سطح شعارها، نمادها و شخصیت‌ها فراتر رود و بر طراحی ساختارمند آینده تمرکز کند. این رویکرد با تعریف اهداف روشن و قابل سنجش آغاز می‌شود، اهدافی که بتوان میزان پیشرفت در تحقق آن‌ها را ارزیابی کرد. در ادامه، تدوین یک نقشه راه مشخص برای گذار ضروری است تا مراحل، زمان‌بندی و اولویت‌ها روشن باشد. تقسیم کار سازمانی و هماهنگی میان نیروهای مختلف نیز شرط کارآمدی و جلوگیری از پراکندگی است. افزون بر این، ایجاد سازوکارهای پاسخگویی و نظارت، تضمین می‌کند که قدرت از مسیر شفاف و قانون‌مند اعمال شود. تمرکز بر اصول حکمرانی خوب ـ همچون شفافیت، حاکمیت قانون و کارآمدی ـ سیاست را از سطح رقابت‌های فردمحور به سطح قواعد پایدار و نهادهای تنظیم‌کننده «بازی سیاسی» ارتقا می‌دهد؛ جایی که مشروعیت نه از گذشته، اسطوره یا شخصیت‌ها، بلکه از کیفیت نهادها و عملکرد آن‌ها سرچشمه می‌گیرد.