رضا وزیری

در رژیم‌های توتالیتر، کنترل جامعه صرفاً از مسیر سرکوبِ خواسته‌ها اِعمال نمی‌شود. این حکومت‌ها، به‌ویژه در شرایط بحران مشروعیت عمومی، از ابزارهای پیچیده‌تری چون تولید چهره‌ها و هدایت احساسات جمعی نیز استفاده می‌کنند. یکی از این ابزارها، پدیده‌ای است که می‌توان آن را «زندانی‌سلبریتی» نامید.

«زندانی‌سلبریتی» فردی است که با عبورِ کنترل‌شده از تجربهٔ زندان، به‌عنوان «قهرمان» یا «صدای مردم» بازتولید می‌شود، اما در عمل نقش «سوپاپ اطمینان» و تعدیل‌کنندهٔ فشار اجتماعی را برای رژیم حاکم ایفا می‌کند. این درواقع، بخشی از یک پروژهٔ امنیتی هوشمندانه و از پیش طراحی شده است. طرح‌هایی که بارها در رژیم‌های شوروی، چین، کوبا و دیگر کشورهای تحت سیاست‌های تمامیت‌خواه، پیاده‌سازی شده‌اند.

زندانی‌سلبریتی فردی است که بازداشت یا زندانی‌ شدنش نه یک تهدید مهم برای سیستم، بلکه بخشی از یک پروژهٔ مدیریت‌شده است. اینان معمولاً در بزنگاه‌هایی رونمایی می‌شوند که خشم عمومی در آستانهٔ تبدیل‌ شدن به کنش سیاسی واقعی و مؤثر است. آن‌ها با تمرکز بر رنجِ فردی، خاطرات شخصی و روایت‌های احساسی، مسئله را از سطح کلان و ساختاری به سطح فردی تقلیل می‌دهند.

دعوت به صبر، خویشتنداری، آشتی، بخشش یا پرهیز از «تندروی»، از مضامین تکرارشونده در مواضع این قبیل چهره‌هاست. در مواردی، ترند یا تبلیغ کنش‌های احساسی و بی‌خطر (برای سیستم) که افراد جامعه را از انجام وظیفهٔ اصلی خود دور می‌کنند، از وظایف این سلبریتی‌های امنیتی محسوب می‌شود؛ بنابراین، انرژی اعتراضی جامعه بی‌آنکه منجر به اثرگذاری و تغییر گردد، تخلیه می‌شود.

در جوامع سرکوب‌شده، زندان رفتن نشانه‌ای از شجاعت و پرداخت هزینه محسوب می‌شود. درواقع، مفهوم «زندانی سیاسی» به گونه‌ای به کار رفته که گویی گروهی از افرادِ شجاع و مبارز در برابر سیستم ایستاده‌اند و هزینه‌های سنگینی چون محرومیت و حبس را به جان خریده‌اند.

سیستم با درک همین مسئله می‌کوشد تجربهٔ زندان را برای برخی افراد، قابل‌تحمل و قابل‌روایت کند. در این چارچوب، زندان دیگر صرفاً ابزار حذف نیست، بلکه مرحله‌ای از «پروداکشن سیاسی» محسوب می‌شود؛ مرحله‌ای که در آن، افراد با حداقلی از آسیب، حداکثر اعتبار اجتماعی را کسب می‌کنند.

زندانی سیاسی واقعی پس از آزادی معمولاً با محدودیت‌های بسیار شدید رسانه‌ای، محرومیت از فعالیت‌های اجتماعی، یا حذف تدریجی مواجه می‌شود. در بسیاری موارد، صدای او به حاشیه رانده می‌شود یا اساساً امکان تداوم کنشگری از او سلب می‌گردد.

در مقابل، «زندانی‌سلبریتی» بلافاصله دیده می‌شود، روایتش بازنشر و به چهره‌ای مرجع در گفت‌وگوهای عمومی بدل می‌گردد؛ چهره‌ای که اغلب مرز میان اعتراض واقعی و اعتراض نمایشی را مخدوش کرده و مفهوم اعتراض را به ابتذال می‌کشاند.

این افراد معمولاً هزینهٔ امنیتی پایینی را متوجه سیستم می‌کنند و با سروصداهایشان به‌مثابه نویزی، تصویر آلترناتیو واقعی را تیره‌وتار می‌سازند. روایت زندانشان مبهم یا کنترل‌شده است، و پس از آزادی - و گاه حتی در زمان حبس - به شکل معناداری به تریبون‌های رسانه‌ای و شبکه‌های اجتماعی دسترسی پیدا می‌کنند. زندان‌شویی، بخشی از فعالیت آن‌ها پس از خروج از زندان است.

نتیجهٔ این فرایند، تبدیل زندان به یک «سرمایهٔ نمادین» و «سوپاپ‌اطمینان» است که خواسته‌های اساسی جامعه را به مسیرها و خواسته‌های بی‌خطر هدایت می‌کند.

رواج پدیدهٔ زندانی سلبریتی پیامدهای عمیقی بر جامعه دارد. این مسئله موجب بی‌اعتمادسازی نسبت به مفهوم مقاومت، سردرگمی در تشخیص اپوزیسیون واقعی از اپوزیسیون نمایشی، و فرسایش امید به تغییر ساختاری می‌شود. در این حالت است که جامعه به جای سازمان‌یابی و کنش جمعی، به مصرف روایت‌های احساسی و قهرمان‌های موقتی سوق داده می‌شود.