کارمندان خشونت: چهره اجرایی دستگاه

عاملان میانی که فرمان قتل را اجرا می‌کنند نیز در شاهنامه حضور دارند:

از آن روزبانان مردم‌کشان
گرفته دو مرد جوان را کشان

این تصویر «ماموران خشونت» است. در هر دستگاه ضحاکی، کسانی هستند که می‌برند و می‌کشند و نام آن را «ماموریت» می‌گذارند. تفاوت زمانه‌ها تنها در ابزار است، اما ماهیت مردم‌کشی ثابت می‌ماند.

ضحاکِ عددها: تقویم مرگ

فردوسی برای نشان دادن عمق فاجعه، به «هر شب دو قربانی» بسنده می‌کند؛ عددی که در خیال هزار سال پیش، اوج قساوت بود. اما وقتی به کارنامه چند دهه اخیر نگاه می‌کنیم، برخی برآوردهای منتشرشده از سوی منابع حقوق بشری و رسانه‌های خارج از کشور، از ده‌ها هزار جان‌باخته در مقاطع مختلف سخن می‌گویند. هرچند این ارقام محل مناقشه‌اند و در غیاب دسترسی آزاد به اطلاعات نمی‌توان به جمع‌بندی قطعی رسید، اما حتی همین گستره اختلاف، تصویر «ماشین مرگ» را به ذهن متبادر می‌کند.

اگر ضحاک برای مارهایش دو قربانی می‌خواست، روایت‌های امروز از دستگاهی سخن می‌گویند که مرگ را در قالب احکام اداری، زندان‌های گسترده و اعدام‌های مکرر سامان می‌دهد. وقتی اعدام به خبر روزمره تبدیل می‌شود، جامعه دوباره وارد منطق «هر شب» می‌شود؛ مرگ صاحب تقویم می‌شود و این تقویم، پیش از آنکه ابزار عدالت باشد، ابزار تولید ترس است.

عبور تیغ از مرز اخلاق

فردوسی در داستان سیاوش تصویری عریان از فروپاشی مرزهای اخلاقی ارائه می‌دهد:

همی سر بریدند برنا و پیر
زن و کودک خرد کردند اسیر

گزارش‌های منتشرشده از سوی برخی رسانه‌ها و نهادهای حقوق بشری نیز از کشته‌شدن نوجوانان و دانش‌آموزان در جریان اعتراضات سخن گفته‌اند؛ آماری که بسته به منبع، متفاوت است. فارغ از عدد دقیق، ورود کودکان به روایت سرکوب، نشانه عبور دستگاه قدرت از مرزهای بنیادین اخلاقی است.

بیمارستان و بازگشت ترس به اتاق درمان

بر پایه گزارش‌های بین‌المللی و اظهارات کارشناسان حقوق بشر، مواردی از بازداشت یا فشار بر مجروحان در مراکز درمانی گزارش شده است؛ موضوعی که موجب هراس عمومی و خودداری برخی از مراجعه به بیمارستان‌ها شده است. وقتی اتاق درمان به میدان ترس بدل شود، همان بیت فردوسی معنا می‌یابد: «به نیکی نرفتی سخن جز به راز». در این فضا، حتی درمان نیز رنگ پنهان‌کاری می‌گیرد.

از نان فردا تا دادخواهی

پاسخ فردوسی به این چرخه، در چهره کاوه آهنگر متجلی می‌شود:

یکی بی‌زیان مرد آهنگرم
ز شاه آتش آید همی بر سرم
که گر هفت کشور به شاهی تو راست
چرا رنج و سختی همه بهر ماست
که مارانت را مغز فرزند من
همی داد باید ز هر انجمن

در اینجا خانواده دیگر فقط سوگوار نیست؛ به دادخواه بدل می‌شود. در سوی دیگر، فردوسی از «محضر» یا طومار تأییدیه‌ای سخن می‌گوید که از مردم برای مشروعیت‌بخشی گرفته می‌شود. در هر زمانه‌ای، سازوکارهای فشار و نمایش مشروعیت می‌توانند به اشکال مختلف تکرار شوند.

لحظه بریدن طومار

نباشم بدین محضر اندر گوا
نه هرگز براندیشم از پادشا
خروشید و برجست لرزان ز جای
بدرّید و بسپرد محضر به پای

این لحظه، پایان مشروعیتِ ساختگی است؛ گذار از «راز» به «داد».

فرجام

چو کاوه برون شد ز درگاه شاه
برو انجمن گشت بازارگاه
همی بر خروشید و فریاد خواند
جهان را سراسر سوی داد خواند

ضحاک تنها کسی نیست که می‌کشد؛ او ساختاری است که حقیقت را پنهان می‌کند و از مردم امضای تسلیم می‌گیرد. اما وقتی عددها--even اگر محل اختلاف باشند--نام‌ها و روایت‌ها ثبت می‌شوند، یعنی حافظه زنده است. همین حافظه، نخستین گام عبور از ترس و رسیدن به همبستگی است.

قسمت بعد، به تحلیل نمادین «فریدون» و چگونگی شکل‌گیری هسته‌های مقاومت مردمی در برابر این دستگاه خواهیم پرداخت.

س.روزبه