در چنین شرایطی، که اولاً حکومت ابزارهای اصلی هدایت فرهنگی را در قبضۀ خود دارد، ثانیاً توده‌های غیردموکراتیک از طریق شبکه‌های اجتماعی به فرهنگ غیردموکراتیک دامن می‌زنند، ثالثاً حکومت با دست‌چین کردن نیروهای وفادار به نگرش خود همیشه استبداد را در درون خود زنده نگه می‌دارد، آیا می‌توان از اولویت دادن به تغییر فرهنگی و دموکراتیزه کردن جامعه سخن گفت و با انجام کار فرهنگی و تأثیر بر توده‌ها، به تحمیل دموکراسی از پایین بر حکومت‌ امیدوار بود؟ در نظر من چنین فرایندی گرچه ممتنع نیست، اما آن‌قدر کند و زمان‌بر است که شاید نیازمند صرف دهه‌ها زمان باشد، که تا آن موقع جان‌های بی‌شماری زیر چرخ‌های قطار استبداد از میان رفته‌اند.

اما جایگزین پیشنهادیِ ایدۀ دموکراسی از پایین چیست؟ جایگزین پیشنهادی به‌طور ساده گشوده بودن نسبت به تغییر حکومت‌ استبدادی از بالا است. نباید با دل‌بستن صرف به حرکت حلزون‌وار جامعه به‌سوی دموکراسی از هرگونه تغییر از بالا-یعنی دفعتاً برافتادن حکومت‌ استبدادی-وحشت داشت و آن را صرفاً مسیری به‌سوی بازتولید استبداد قلمداد کرد. البته این حرف درست است که وقتی برای جامعه‌ای رسیدن به دموکراسی اولویت نباشد، همواره ممکن است استبداد بازتولید شود، اما اولاً، نمونه‌هایی وجود دارد که جوامعی با تغییر در حاکمیت از استبداد به دموکراسی رسیده باشند (مانند ژاپن و آلمان پس از جنگ جهانی دوم و عراق پس از سقوط صدام، که هر سه به واسطۀ تهاجم نیروی نظامی خارجی به دموکراسی رسیدند، و انقلاب میخک که مخلوطی از کودتا و انقلاب بود و به استقرار دموکراسی در پرتغال انجامید). ثانیاً، وقتی کشوری درگیر یکی از سیاه‌ترین استبدادهای موجود است، هرگونه تغییری در بالا می‌تواند گشایشی برای تغییر از پایین ایجاد کند، ولو اینکه در فرایند تغییر حکومت، حکومت تازه نیز کاملاً دموکراتیک نباشد. من‌باب مثال، وقتی تاس روی عدد یک نشسته باشد، انداختن دوبارۀ تاس نمی‌تواند وضع را بدتر کند و نهایتاً همان یک مجدداً بر زمین می‌نشیند. درمورد حکومت‌های استبدادیِ خیلی سخت، مانند جمهوری اسلامی نیز وضع از همین قرار است و هرگونه تغییری احتمالاً وضع را بدتر نمی‌کند. البته این ادعای اخیر نیازمند توضیح است و باید روشن کرد که چرا وضعیت در کشورهایی نظیر ایران یا کرۀ شمالی مشابه نمایان شدن عدد یک در ریختن تاس است.

دلیل ادعای بالا را باید در مشاهدات آماری جستجو کرد. یعنی وقتی به حکومت‌های استبدادی موجود در جهان نگاه می‌کنیم، از چین و روسیه گرفته تا ترکیه و آذربایجان، تمام حکومت‌های استبدادی از یک جنس نیستند و برخی سخت‌تر و برخی نرم‌ترند. بعلاوه، برخی به لحاظ اقتصادی کارآمد هستند و برخی کارایی اقتصادی نیز ندارند. برای مثال، استبداد موجود در ترکیه یا آذربایجان هیچ نسبتی با استبداد موجود در ایران ندارد. استبداد اردوغان در ترکیه اقتدارگرایی انتخاباتی است (مشابه آنچه در روسیه اجرا می‌شود) و استبداد آذربایجان نیز فاصلۀ زیادی با استبداد جاری در ایران یا کرۀ شمالی دارد و بسیار نرم‌تر و کمتر توتالیتر است. ضمن اینکه، حکومت در چین و روسیه و آذربایجان و ترکیه از کفایت اقتصادی لازم برخوردار است، اما در ایران و کرۀ شمالی حکومت یا عاجز از توسعۀ اقتصادی است، یا چنین توسعه‌ای اصلاً اولویتش نیست. به همین خاطر، می‌توان با احتمالی معقول گفت که در جایگزینی حکومت کشوری مانند آذربایجان با یک حکومت استبدادی دیگر تا حدودی ممکن است که استبداد تازه سخت‌تر و ناکارآمدتر از استبداد فعلی باشد. اما وقتی به حکومت‌های ایران و کرۀ شمالی نگاه می‌کنیم، می‌توان با احتمالی معقول گفت که بعید است حکومتی به همین سختی در استبداد و به همین ناکارآمدی در اقتصاد جای آن‌ها را بگیرد (به همان دلیلی که عدد کمتر از یک در تاس وجود ندارد). اگر برای اطمینان بیشتر نیاز داشته باشیم که میزان استبداد در کشورها را به اعداد مستند کنیم، می‌توان حکومت‌هایی نظیر مصر در زمان حسنی مبارک یا تونس در زمان بن علی را مثال آورد و با استناد به میزان کشتار مردم تا پیش از سقوط ادعا کرد که آن حکومت‌های استبدادی تا چه پایه نرم‌تر از حکومتی مانند حکومت فعلی ایران بودند که تنها در موج اخیر سرکوب چندین برابر کشته‌های انقلاب آن دو کشور از مردم کشتار کرده است.

علاوه بر مطلب بالا، توجه به آلترناتیوهای حکومت‌های استبدادی نیز مهم است. برای مثال، وقتی در سوریۀ اسد که حکومت استبدادی نسبتاً سیاهی بود داعش سربرآورد، روشن بود که جابجایی اسد با داعش وضع استبداد را بدتر می‌کند. اما در حکومت فعلی ایران، وقتی به آلترناتیوهای ممکن-حتی آن‌هایی که ظن استبداد درموردشان می‌رود-نگاه می‌کنیم، دشوار می‌توان احتمال داد که آن‌ها بتوانند مستبدانه‌تر و ناکارآمدتر از جمهوری اسلامی حکومت کنند. ضمن اینکه باید توجه داشت که در فضای تحلیل آیندۀ سیاسی، ما همواره با احتمالات سر و کار داریم و بر همین مبنا عمل می‌کنیم و گرچه به لحاظ نظری از هر حکومت وحشتناکی حکومت وحشتناک‌تری قابل‌تصور است، اما مشاهدات عملی نشان می‌دهد که حکومتی بدتر از حکومت کرۀ شمالی، حکومت کوبا یا جمهوری اسلامی به‌سختی ممکن است محقق شود.

به‌این‌ترتیب، اگرچه می‌توان تصور کرد که در فرایند جایگزینی برخی حکومت‌های استبدادی با حکومت‌های تازه، آن‌هم در شرایطی که توده هنوز غیردموکراتیک است، احتمال شکل‌گیری استبداد شدیدتری وجود دارد، اما وقتی کشوری توسط یکی از سیاه‌ترین و ناکارآمدترین حکومت‌های استبدادی فعلی جهان اداره می‌شود، احتمال اینکه استبدادی شکل بگیرد اما سیاه‌تر و ناکارآمدتر از آن حکومت باشد کم است. این احتمال پایین می‌تواند مبنای عمل قرارگرفته و براساس آن برای تغییر حکومت از بالا تلاش کرد، ولو اینکه جامعه هنوز کاملاً دموکراتیک نشده باشد.

جمع‌بندی اینکه: اولاً، در یک کشور استبدادیِ سخت که آموزش و رسانه را کاملاً کنترل می‌کند نمی‌توان جامعه را به نفع دموکراسی دست‌کاری کرد. ثانیاً، حتی اگر چنین دست‌کاری‌ای ممکن باشد، سرعت آن آن‌قدر کم است که نسل‌ها از بین خواهند رفت تا فرهنگ دموکراتیک در جامعه نهادینه شود و سال‌ها پس از آن زمان خواهد برد تا این فرهنگ عمومی در حاکمیت رسوخ کند و پیچ و مهره‌های استبداد سست شود. ثالثاً، تأکید بر لزوم تغییر از پایین تلاش برای تغییر از بالا، یا دست‌کم گشوده بودن به تغییر از بالا را (از مسیرهایی مانند انقلاب یا حملۀ خارجی) محدود می‌کند؛ حال‌آنکه در کشوری استبدادی مانند ایران، ولو اینکه حکومتِ تازۀ برآمده از انقلاب یا جنگ نیز استبدادی باشد، احتمالاً استبداد تازه نرم‌تر و کارآمدتر از استبداد سخت فعلی خواهد بود، که این خود می‌تواند گشایشی باشد برای دست‌کاری فرهنگی جامعه برای حرکت به سوی دموکراسی کامل‌تر.