در این یک ماهِ خونین که خیابان‌های ایران به رودخانه‌هایی سرخ بدل شد و نام بیش از چهل هزار انسان بی‌گناه چون ستارگانی فروافتاده بر آسمان غم‌‌زده‌ی ایران‌زمین، در حافظه جمعی مردمان این مرز و بوم نشست، جامعه ایرانی نه فقط عزادار، که دگرگون شد. آنچه رخ داد نه صرفاً کشتاری گسترده؛ زلزله‌ای بود در ژرفای روانِ جمعی ملتی که سال‌ها زیر لایه‌های ترس، عادت و آیین‌های تحمیل‌شده زیسته بود. اکنون، در گورستان‌ها، در میان خاک‌های تازه، عکس جوانانی که لبخندشان هنوز از قاب‌ها پاک نشده، چیزی بیش از سوگواری در جریان است؛ نوعی بازآفرینی هویت، نوعی قیام فرهنگی که زبانش نه فریاد، که رقص است.

آن پای‌کوبی بر آستانه‌ی خاک، آن کِل‌های شکافته از سینه، آن دست‌افشانی‌های لرزان در هوای غبارآلود گورستان، و آن نغمه‌هایی که با آیین‌های رسمی سوگ هم‌خوانی ندارند، نه نشانی از سبکباری غم، که آینه‌ای از ژرف‌ترین لایه‌های اندوه‌اند. اندوهی چنان سترگ و بی‌کران که در تنگنای واژگان نمی‌گنجد و در حصار زبان آرام نمی‌گیرد؛ اندوهی که از مرز کلمات عبور کرده و به پیکر آدمی پناه آورده است. این‌جاست که بدن، خود به مرثیه بدل شده؛ هر گام، هجایی از سوگ؛ هر چرخش، فریادی خاموش؛ و هر لرزشِ دست، ترجمان دردی که دیگر زبان از بیانش فرو می‌ماند. گویی تنی که سوگوار است تنها می‌تواند با رقص، عمق این فاجعه را بر خاک حک کند و با حرکت، آنچه را که گفتنی نیست، به تماشا بگذارد.

در نگاه نخست شاید بهت‌آور باشد؛ اما این بهت، همان شکاف در دیوارِ عادت است. در هر گامی که بر خاک کوبیده می‌شود، در هر چرخشی که دامن غم را به هوا می‌برد، می‌توان دید که مردم «مرگ» را همچون خنجری از چنگالِ ارعاب بیرون می‌کِشند و در قلبِ مذهبِ حاکم فرو می‌کنند تا به پرچم افتخار بدل شود. آنان عزیزان خود را «جان‌فدای میهن» می‌نامند؛ واژه‌ای که همچون زرهی زرین بر پیکر بی‌جانشان می‌نشیند و اجازه نمی‌دهد تا دستگاه قدرت آنان را به حاشیه‌ی روایت خود براند.

در ژرفای این رفتار جمعی، رازِ بزرگی نهفته است؛ رازِ واژگون‌کردن معادله قدرت.

آن‌ ضحاک که بر سریر فرمان نشسته بود، می‌خواست مرگ را به شلاقِ هراس بدل کند، سایه‌ای بیفکند تا دل‌ها بلرزند و گام‌ها بازایستند... اما مردمان، با شهامتی که از دلِ سوگ زاده شد، همان مرگ را به مشعلی برای همبستگی بدل کردند؛ آن را از تاریکی بیرون کشیدند و همچون مشعلی دست به دست کردند.