همین‌طور که یکدیگر را هُل می‌دادند و می‌خندیدند وارد شدند. هرکدام بقچه کوچکی زیر بغلشان بود. با لباس‌های دبیت قهوه‌ای که مخصوص افسران زندانی بود. یکی‌شان که تنومندتر بود و هیکل ورزیده‌ای داشت، جلوتر حرکت می‌کرد. صورتی گرد، با چشم‌های میشی که نوعی شلوغی دلنشین از آن بیرون می‌زد. دو ردیف دندان‌های اندکی خم‌شده به جلو، لب‌هایش را می‌کشید و خنده‌ای دائمی بر چهره‌اش می‌نشاند.

دیگری مردی بود جوان‌تر و لاغرتر با موهای پرپشت و مجعد؛ گویی پوست یک بره قره‌گل را بر سرش کشیده باشند، با دهانی بازشده از خنده تا بناگوش که او را زیباتر می‌کرد. چشم‌های سیاه و بامحبتی داشت.

آنکه تنومندتر بود گفت:
«من حمزه فراهتی هستم. این هم مخلص شما مهرداد پاکزاد!»

و این، مراسم ورود و معارفه‌شان بود.

آنجا بند عمومی زندان نظامی جمشیدیه بود.

زندانی با روزهای بلند

زندانی با روزهای بلند، زندگی یکنواخت و کم‌شور. نمی‌دانم چرا همه فکر می‌کردیم که سیاسی‌بودن مترادف است با خشک بودن و جدی بودن، ولو اینکه ته دلت این‌چنین نباشد. برداشت‌های خودمان را داشتیم، متأثر از بالاتر دیدن خود از افراد عادی و زندانیان عادی بندهای دیگر زندان جمشیدیه.

یدک کشیدن نام «زندانی سیاسی» که نمودی از روشنفکری، شهامت و اعتراض را به نمایش می‌گذاشت. خندیدن سبکی می‌آورد. سخن از دختران گناه شمرده می‌شد. جمع ما بیشتر شبیه جمعی پادگانی بود تا جمع جوانانی که متوسط سنشان از بیست‌وهفت سال فراتر نمی‌رفت. خبری از شور جوانی نبود؛ دنبال نوعی شور انقلابی بودیم که گویا تنها در سایه جدی‌بودن و قهر با عناصر زیبای زندگی و شادی و خنده امکان‌پذیر بود.

در چنین فضایی بود که مهرداد پاکزاد و حمزه فراهتی وارد بند عمومی زندان جمشیدیه شدند.

روزی بود آفتابی و بسیار زیبا، آنگونه که می‌توانستی بالای تخت بروی و از پنجره ته اتاق، کوه‌های دماوند را ببینی. حمزه آمده و نیامده جستی به بالای تخت زد و به دماوند خیره شد. سپس رو به مهرداد کرد و گفت:
«بیا، بیا نگاه کن! خانه‌تان از اینجا دیده می‌شود!»

جفت عجیبی بودند. هنوز ساعتی از آمدنشان نگذشته بود که حمزه رو به من کرده و به ترکی گفت:
«صغرچه، سن بوردا نیلی سن؟ (بچه صغیر، تو اینجا چه کار می‌کنی؟)»

جا خوردم! مهرداد بلافاصله گفت:
«ناراحت نشو، اون داره از تو تعریف می‌کنه! مراسم معارفه‌اش رو انجام می‌ده! ببین چه از دست او می‌کشم.»

حمزه زد زیر خنده و رو به مهرداد گفت: «یه کله بزن!» و مهرداد با آن موهای مجعد پرپشت، مانند قوچی عقب رفت و با کله به دست‌های حمزه کوبید!

فضای عصاقورت‌داده عمومی عوض شد. این ویژگی حمزه بود.

روح تبریز در زندان

بزرگ‌شده میان مردم، در محلات سنتی و قدیم تبریز؛ زندگی، کار، مرارت در شهری که همیشه شوخی و طنز بخشی از فرهنگ آن را تشکیل می‌داد و می‌دهد. من وقتی نخستین بار برای تحصیل به دانشگاه تبریز وارد شدم، متوجه این روح عمومی تبریز و آدم‌هایی مثل حمزه شدم. او این روحیه را با خود به زندان آورده بود.

هنوز مدت زیادی از آمدنش به زندان نمی‌گذشت که یک شب گفت:
«من همان افسری هستم که در موقع مرگ صمد همراهش بودم.»

اشک در چشم‌هایش حلقه زده بود. احساس می‌کردم چیزی عمیق بر قلبش سنگینی می‌کند که قادر نیست آن را در خود نگه دارد. داستان واقعی غرق‌شدن صمد را من اولین بار آنجا شنیدم. کوچک‌ترین تردیدی در صحبتش نبود. وقتی حادثه را شرح می‌داد، غم و اندوه را می‌شد به‌خوبی حس کرد.

از آل‌احمد و شرح ماجرا گفت و از گفته آل‌احمد که:
«ما واقعیت این غرق‌شدن را می‌دانیم و اتفاقی بودن آن. اما صلاح این است که بیان نشود. ما با تو کاری نداریم، ما با لباس تو کار داریم.»

نوشتند از افسر ارتشی که در کنار صمد بود و با این نوشته آتش بر زندگی او زدند. از سنگینی نگاه‌ها گفت، از مرغداری که با صمد و حلقه دوستانشان آنجا می‌نشستند و... از سگش «ساره» (زرد) که درد او را مانند یک انسان می‌فهمید.