در این سناریو ، ساختار حاکمیت به این نتیجه می‌رسد که برای جلوگیری از فروپاشی کامل، بخشی از قدرت را واگذار کند. انتقال قدرت به‌صورت مدیریت‌شده و توافقی رخ می‌دهد. بروز این وضعیت در شرایطی اتفاق می افتد که :

• شکاف در میان نخبگان سیاسی-نظامی شکل بگیرد.
• بخشی از ساختار حاکمیت به «نجات نظام از طریق تغییر» باور پیدا کند.
• قدرت‌های خارجی نیز به جای فروپاشی کامل، از انتقال کنترل‌شده حمایت کنند.

برخی ویژگی‌های مهم این سناریو:

• تشکیل دولت موقت با حضور چهره‌های درون ساختار.
• اصلاح قانون اساسی یا تغییر محدود ساختار قدرت.
• حفظ هسته‌های امنیتی و نظامی اصلی.

ریسک‌ها :

• بازتولید اقتدارگرایی در شکل نرم‌تر.
• محدود ماندن دامنه اصلاحات.
• نارضایتی نیروهای رادیکال‌تر اپوزیسیون.

فرصت‌ها:

• جلوگیری از جنگ داخلی.
• حفظ انسجام اداری کشور.
• انتقال تدریجی به نظم بازتر.

ارزیابی راهبردی این سناریو در این است که تغییرات درون حکومتی از نظر ثبات کوتاه‌مدت کم‌هزینه‌تر است، اما اگر گذار واقعی و عمیق نباشد، می‌تواند به «اقتدارگرایی بازطراحی‌شده» تبدیل شود.

سناریوی سوم: فروپاشی ناگهانی و خلأ قدرت:

در این وضعیت ، ساختار مرکزی قدرت به‌سرعت فرو می‌ریزد؛ نهادهای امنیتی و اداری دچار انشقاق می‌شوند و کشور وارد خلأ قدرت می‌شود. بروز این حالت در شرایطی است که :

• حمله خارجی گسترده و فلج‌کننده باشد.
• نیروهای مسلح دچار شکاف جدی شوند.
• اعتراضات سراسری هم‌زمان با بحران نظامی شکل بگیرد.
• رهبری مرکزی کنترل خود را از دست بدهد.

پیامدهای فوری این سناریو ممکن است وضعیتی را ایجاد کند که : موجب بروز هرج‌ومرج شهری ، غارت و ناامنی موضعی ، رقابت میان گروه‌های سیاسی برای تصاحب مراکز قدرت و در نهایت ، موجبات مداخله غیرمستقیم بازیگران منطقه‌ای را در پی داشته باشد.

در این سناریو، «کسی که زودتر سازمان‌یافته‌تر باشد»، قدرت را در دست می‌گیرد.
نه لزوماً محبوب‌ترین جریان، بلکه منسجم‌ترین شبکه. تنها ریسک اصلی آن ، تبدیل خلأ قدرت به بی‌ثباتی مزمن، مشابه آنچه در برخی کشورها پس از فروپاشی دولت مرکزی رخ داد.ه است . در ارزیابی راهبردی ؛

-این سناریو برای گذار به دموکراسی هم فرصت است و هم تهدید.
- اگر معماری انتقال از پیش طراحی شده باشد، می‌تواند نقطه آغاز نظم جدید باشد؛
- اگر نه، می‌تواند به سناریوی چهارم منتهی شود.

سناریوی چهارم: جنگ داخلی چندقطبی:

فروپاشی مرکزی منجر به رقابت مسلحانه میان چندین بازیگر می‌شود؛ کشور به حوزه‌های نفوذ تقسیم می‌شود. محرک‌های این سناریو عبارتند از اینکه:

• شکاف‌های قومی و منطقه‌ای فعال شوند.
• نیروهای مسلح رسمی متلاشی شوند.
• گروه‌های شبه‌نظامی کنترل مناطق را در دست بگیرند.

• قدرت‌های منطقه‌ای از بازیگران داخلی حمایت کنند. که محموعه ای عوامل می توانند باعث: شکل گیری مرا کز قدرت موازی ، فروپاشی اقتصاد ملی ، مهاجرت گسترده و در نهایت از دست رفتن کنترل کامل دولت بر مرزها می شود.

پیامدهای بلندمدت آن نیز منتج به بروز وضعیتی چون: تضعیف تمامیت ارضی ، وابستگی به حمایت خارجی و دشواری بازسازی اعتماد ملی می شود. در جالت کلی ارزیابی راهبردی :

- این سناریو پرهزینه‌ترین و خطرناک‌ترین مسیر است.

- بازگشت از جنگ داخلی چندقطبی، بسیار دشوار و زمان‌بر است.

در اینجا این سوال مطرح می شود که متغیرهای کلیدی تعیین‌کننده مسیر تحولات آینده در ایران در صورت بروز حمله خارجی برای براندازی رژیم کدامند؟

چهار عامل اصلی مشخص می‌کنند ایران در کدام مسیر حرکت کند:

1. انسجام یا شکاف در نیروهای مسلح. تنوع موجود در میان نیروهای مسلح ایران بویژه میان ارتش وسپاه در شرایط بروز حمله نظامی با توجه به تفاوت جایگاه آنها (ارتش بعنوان نیروی ملی و سپاه بعنوان نیروی حاکمیتی) خود می تواند عامل بروز اختلافات جدی در مدیریت دفاع از ایران (آنچه ارتش بر آن استوار شده است ) و سپاه (در حفظ حکومت )باشد.
2. سطح سازمان‌یافتگی اپوزیسیون. اپوزیسیون جمهوری اسلامی در خارج از کشور فاقد گفتمان تغییر نهاد محور ، عدم کارامدی عملی در عرصه سیاسی و همچنین فاقد تحلیل اوضاع سیاسی ایران در منطقه ونظام بین الملل است. از اینرو در حالت بروز حمله به ایران ، فقط نیروهای سیاسی مخالف حاکمیت در داخل که به رفراندوم ملی معتقدند ، قادر به ترسیم یک الگوی بازدارندگی در مقابل فروپاشی هستند.
3. شدت و نوع حمله خارجی. شدت ونوع حمله خارجی قطعاً روی تحولات آینده ایران اثر گذار خواهد بود.
4. مدیریت روایت ملی در روزهای نخست بحران. که خود این امر هم نقش بسیار تعیین کننده ای دارد.

جمع‌بندی راهبردی :حمله خارجی یک نقطه شروع خلق بحران در هر کشوری است. اگر این بحران با حمله خارجی به ایران شروع شود ، آنچه مسیر را تعیین می‌کند، «آمادگی پیشینی برای مدیریت لحظه گسست» است.کشوری که برای سناریوها آماده نباشد، اسیر بدترین آن‌ها می‌شود.

ابراهیم روشندل