۳. سناریوهای محتمل گذار در ایران

۳-۱. گذار مدیریت‌شده (کم‌هزینه‌ترین)

شکاف در رأس قدرت رخ می‌دهد، نه فروپاشی کامل

توافق حداقلی میان بخشی از حاکمیت و نیروهای میانه‌رو شکل می‌گیرد

شورای گذار چندلایه تشکیل می‌شود

نقش چهره‌های نمادین، مانند رضا پهلوی، در این حالت مشروعیت‌بخشی و آرام‌سازی جامعه است، نه اعمال مستقیم قدرت.

۳-۲. فروپاشی رأس و کشمکش کنترل‌شده (محتمل‌ترین)

رأس قدرت ناگهان حذف می‌شود

اما توافق جامعی وجود ندارد

مراکز قدرت منطقه‌ای و نهادی وارد رقابت می‌شوند

خطر اصلی این سناریو، لغزش تدریجی به سمت خشونت گسترده است.

۳-۳. خلأ قدرت کامل (فاجعه‌بار)

نیروهای مسلح چندپاره می‌شوند

دولت مرکزی فرو می‌ریزد

بازیگران خارجی مداخله می‌کنند

نمونه‌های تاریخی: لیبی، سوریه، یمن (Washington Post, 2026).

۴. چرا دعوت از چهره‌های درون‌سیستمی محتمل و ضروری است؟

دولت مدرن بدون:

ارتش منسجم

بوروکراسی کارآمد

شبکه‌های مدیریتی

قابل اداره نیست. به همین دلیل، در اغلب گذارهای موفق، بخشی از نخبگان حکومت پیشین حفظ می‌شوند، نه به‌عنوان صاحبان مشروعیت، بلکه به‌عنوان حاملان کارکرد نهادی.

۵. کالبدشکافی گذار ۱۳۵۷: هفت خطای مرگبار

انحلال عملی ارتش

فرماندهی ارتش فروپاشید، خلأ امنیتی ایجاد شد و راه برای نیروهای شبه‌نظامی هموار شد.

جایگزینی مشروعیت انقلابی به‌جای نهاد

شور مردمی جای نهاد را گرفت؛ اما شور، ماندگار نیست.

حذف تکنوکرات‌ها به‌جرم سابقه

تخصص قربانی وفاداری ایدئولوژیک شد و کیفیت حکمرانی سقوط کرد (Magiran, 2026).

دادخواهی شتاب‌زده و نمایشی

عدالت بدون دادرسی، به انتقام بدل شد و خشونت را نهادینه کرد.

دولت موقتِ فاقد قدرت واقعی

دولت رسمی، هم‌زمان با نهادهای موازی تضعیف شد و فلج گردید.

ایدئولوژیک‌سازی هویت ملی

تقسیم جامعه به «خودی و غیرخودی» پایه‌های انسداد سیاسی را ریخت (IPHRJ, 2026).

فقدان نقشه راه شفاف

گذارِ بی‌زمان‌بندی، به تثبیت اقتدارگرایی جدید انجامید.

۶. درس‌های عملی برای آینده ایران

گذار موفق نیازمند:

حفظ نهادهای کلیدی

شورای گذار فراگیر

عدالت انتقالی تدریجی

قانون اساسی موقت

جدول زمان‌بندی شفاف

و پرهیز از:

پاک‌سازی کور

انحلال نهادها

انتقام‌جویی

قهرمان‌سازی

جمع‌بندی نهایی

تجربه ایران و دیگر کشورها نشان می‌دهد:

گذار سیاسی نه با نیت‌های خوب، بلکه با مهندسی قدرت موفق می‌شود.

دعوت از بخشی از نخبگان فعلی و سابق حکومت، نه خیانت به آرمان‌ها، بلکه شرط جلوگیری از خلأ قدرت و فروغلتیدن کشور به خشونت است. آینده ایران به توانایی جامعه در درس گرفتن از تجربه ۱۳۵۷ و مدیریت نهادها وابسته است.

منابع و ارجاعات

Nobel Prize, 2025 - María Corina Machado

Euronews, 2025 - Venezuela opposition leader wins Nobel Peace Prize

The Guardian, 2026 - Maria Corina Machado vows return

Washington Post, 2026 - Venezuela repression report

Magiran, 2026 - تحلیل جناح‌های سیاسی ایران

IPHRJ, 2026 - نهادهای نظامی در تاریخ ایران