ظرفیت جامعه، نه سرنوشت ساختار

در چنین شرایطی، پرسش اصلی این نیست که «چه کسی باید برود» یا «چه کسی باید بیاید». پرسش اصلی این است که چگونه می‌توان جامعه‌ای را که از آستانهٔ تحمل عبور کرده، از فروپاشی اجتماعی نجات داد؟ چگونه می‌توان در دل این خشونت، امکان آینده‌ای متفاوت را حفظ کرد؟ چگونه می‌توان از چرخهٔ انتقام، نفرت و تکرار تاریخ گریخت؟

برای پاسخ به این پرسش‌ها، باید دو سناریوی محتمل را بررسی کرد: نخست، وضعیتی که ساختار سیاسی همچنان پابرجاست؛ و دوم، وضعیتی که یک شوک بزرگ--اعم از داخلی یا خارجی--ساختار را فرو می‌پاشاند. اما در هر دو سناریو، مسئلهٔ اصلی نه خود ساختار، بلکه ظرفیت جامعه است. جامعه‌ای که نهادهایش تضعیف شده، اعتماد اجتماعی‌اش فرسوده شده، و حافظهٔ جمعی‌اش زخمی است، در برابر هر تغییری آسیب‌پذیر است.

در سناریوی نخست، جامعه تنها زمانی می‌تواند از وضعیت کنونی عبور کند که به ساختن ظرفیت‌های خود بپردازد: تشکل‌های صنفی، شبکه‌های همبستگی، رسانه‌های مستقل، گروه‌های محلی، و نهادهای کوچک اما واقعی. این‌ها سپر جامعه‌اند. در سناریوی دوم، یعنی در صورت فروپاشی ساختار، این نهادها تنها چیزی هستند که می‌توانند جامعه را از هرج‌ومرج نجات دهند. تجربهٔ منطقه نشان داده که فروپاشی بدون نهاد، به جنگ داخلی، تجزیه یا ظهور اقتدارگرایی جدید منجر می‌شود.

اخلاق تغییر

اما فراتر از سناریوها، مسئلهٔ اصلی اخلاق تغییر است. تغییر بدون اخلاق، فقط جابه‌جایی قدرت است؛ اما تغییر با اخلاق، آغاز یک جهان تازه است. اخلاق تغییر یعنی دیدن آینده از چشم ضعیف‌ترین‌ها: کارگران، معلمان، زنان، دانشجویان، بازنشستگان، فعالان محیط‌زیست و کودکان کار. اگر این گروه‌ها امنیت و کرامت نداشته باشند، هیچ آینده‌ای--حتی اگر با بهترین نیت‌ها ساخته شود--پایدار نخواهد بود.

ایران، در این روایت، نه یک جغرافیاست و نه یک حکومت؛ ایران، نام زخمی است که هنوز می‌تپد. نام مردمی که زیر بار تاریخ خم شده‌اند، اما هنوز قامتشان نشکسته. نام زنانی که در تاریکی چراغی کوچک را پنهان کرده‌اند تا روزی در روشنایی آن را بلند کنند. نام کارگرانی که با دست‌های پینه‌بسته‌شان چرخ جهان را می‌چرخانند اما خودشان در حاشیهٔ جهان ایستاده‌اند. نام معلمانی که آینده را درس می‌دهند در حالی که خودشان از آینده بی‌نصیب‌اند. نام دانشجویانی که هر بار دهانشان را می‌بندند، اما اندیشه‌شان را نه. نام بازنشستگانی که عمرشان را داده‌اند و اکنون در صف اعتراض با عصا بر زمین می‌کوبند تا شاید زمین بشنود. نام فعالان محیط‌زیست که برای درخت و رود و خاک در زندان‌اند، اما ریشه‌ها هنوز نامشان را زمزمه می‌کنند. و نام کودکانی که کودکی نکرده‌اند، اما چشم‌هایشان آیندهٔ ما را نگاه می‌کند.

ایران، کشوری نیست که باید نجاتش داد؛ ایران، روایتی است که باید بازنویسی‌اش کرد. نه با نسخه‌های از پیش‌نوشته‌شده، نه با توصیه‌های اخلاقی از بیرون، نه با تعیین ابزار برای مردمی که خودشان هزینهٔ هر انتخاب را می‌پردازند. آیندهٔ ایران را نه تحلیلگران می‌سازند و نه قدرت‌های خارجی؛ آینده را همان دست‌های کوچک بی‌شماری می‌سازند که در دل تاریکی، راه خود را پیدا می‌کنند--با هر ابزاری که در آن لحظه برایشان ممکن، ضروری یا اخلاقی باشد. هیچ‌کس حق ندارد به جامعه‌ای که از آستانهٔ تحمل عبور کرده، بگوید چگونه باید مقاومت کند؛ تنها می‌توان گفت که هر تغییری، اگر بر کرامت ضعیف‌ترین‌ها بنا نشود، پایدار نخواهد بود.

و شاید روزی، در روشنایی آن آینده، به این روزها نگاه کنیم و بگوییم

«ما از دل تاریکی گذشتیم،

اما تاریکی از دل ما عبور نکرد.»

این پایان نیست.

این آغاز مسئولیت است.