مهدی نوذر

هانا آرنت در توصیف فروپاشی حکومت‌های دیکتاتوری جمله‌ای دارد که بیش از آن‌که فلسفی باشد، هشداردهنده است: «تا حدود یک ربع پیش از سقوط، همه‌چیز می‌تواند کاملاً عادی به نظر برسد.» این گزاره نه یک اغراق ادبی، بلکه حاصل مشاهده دقیق سازوکار رژیم‌های توتالیتر است؛ نظام‌هایی که درست در لحظه‌های پایانی، بیش از هر زمان دیگری به نمایش عادی‌بودن متوسل می‌شوند. امروز، جمهوری اسلامی در دل همین الگو حرکت می‌کند. در هفته‌های گذشته هزاران انسان کشته شده‌اند، سرکوب به شکلی بی‌سابقه تشدید شده، بحران مشروعیت به نقطه انفجار رسیده و سایه جنگ ایالات متحده بر فراز حاکمیت سنگینی می‌کند. اقتصاد در وضعیت فروپاشی مزمن قرار دارد، شکاف‌های درونی قدرت دیگر پنهان‌کردنی نیست و جامعه وارد مرحله‌ای از نافرمانی و گسست شده که بازگشت از آن ممکن به نظر نمی‌رسد. با این حال، هم‌زمان با انباشت این نشانه‌های خطر، حکومت تمام توان خود را صرف القای یک تصویر می‌کند: عادی‌بودن !

خیابان‌ها آذین می‌شوند، بنرها بالا می‌روند، بلندگوها نصب می‌شوند و بساط جشن دهه فجر برپا می‌شود؛ نه به‌عنوان یک آیین اجتماعی، بلکه به‌مثابه تلاشی مضطرب برای انکار واقعیت.

این همان تئاتر ثباتی است که آرنت درباره‌اش هشدار می‌دهد؛ جایی که حکومت دیگر قادر به حل بحران نیست و به‌جای پاسخ، نمایش اجرا می‌کند. وقتی مشروعیت فرو می‌ریزد، نمایش نظم جای آن را می‌گیرد و وقتی آینده‌ای باقی نمانده، گذشته را بزک می‌کنند. دهه فجر امسال بیش از آن‌که جشن باشد، تمرین جمعی انکار است؛ انکار شکاف عمیقی که میان حاکمیت و جامعه ایجاد شده و دیگر با شعار و سرود پر نمی‌شود. حکومت‌هایی که به بقای خود اطمینان دارند، نیازی به عادی‌سازی تصنعی ندارند. برعکس، هرچه یک نظام به پایان نزدیک‌تر می‌شود، اصرارش برای اثبات «همه‌چیز تحت کنترل است» بیشتر می‌شود. تاریخ نشان داده است که افزایش خشونت نشانه قدرت نیست، بلکه نشانه ترس است و تأکید وسواس‌گونه بر عادی‌بودن، علامت ثبات نیست، بلکه خبر از فروپاشی قریب‌الوقوع می‌دهد. هیچ دیکتاتوری با چراغانی نجات پیدا نکرده و هیچ رژیمی با بنر و جشن، شکاف مشروعیت را ترمیم نکرده است.

اگر بخواهیم خوانش آرنت را به امروز تعمیم دهیم، باید گفت دقیقاً در لحظه‌ای که جمهوری اسلامی بیش از همیشه بر عادی‌بودن شرایط پافشاری می‌کند، باید سقوط آن را جدی گرفت. آن «ربع ساعت آخر» معمولاً پر از موسیقی، پرچم و نمایش است، اما زیر این ظاهر، سازه قدرت از درون تهی شده است. جمهوری اسلامی امروز در لبه پرتگاه ایستاده و نشانه‌های تاریخی می‌گویند که این روزها، همان روزهای پیش از سقوط است .