بنیاد «عود» (Oudh) یکی از موقوفههای مهم قرن نوزدهم بود که ریشه آن به میراث سلطان شیعهٔ عود در هند بازمیگشت. طبق اسناد تاریخی، این بنیاد با سرمایهای در حدود شش میلیون روپیه در آن زمان -- معادل دهها میلیون دلار امروز -- برای حمایت مالی از طلاب و روحانیان شیعه در حوزههای علمیه نجف و کربلا ایجاد شد. پرداختهای این موقوفه از حدود ۱۸۵۰ تا اوایل قرن بیستم ادامه داشت و نقش مهمی در تأمین هزینه تحصیل طلاب شیعه ایفا میکرد.
با گذشت زمان، مدیریت و نظارت بر این موقوفه به دست مقامات بریتانیایی در منطقه افتاد. همین مسئله سبب شد این صندوق مالی به ابزاری برای ایجاد ارتباط و نفوذ سیاسی در میان روحانیون شیعه تبدیل شود.
اشارهای مهم به این موضوع در خاطرات Sir Arthur Hardinge، سفیر بریتانیا در ایران در سالهای ۱۹۰۰ تا ۱۹۰۵، دیده میشود. او در کتاب خود با عنوان A Diplomatist in the East توضیح میدهد که نظارت بر کمکهای مالی بنیاد عود در اختیار دیپلماتهای بریتانیایی در بغداد قرار داشت.
به نوشته هاردینگ، روحانیون ایرانی برای دریافت کمکهزینه تحصیل طلاب خود در نجف و کربلا به سفارت و نمایندگان بریتانیا مراجعه میکردند. این روند به دیپلماتهای بریتانیایی امکان میداد تا با بسیاری از علمای برجسته شیعه ارتباط نزدیک برقرار کنند و از طریق مدیریت این کمکها، نفوذ قابل توجهی در میان آنان به دست آورند.

او در خاطرات خود تصریح میکند که بررسی و تأیید درخواستهای طلاب برای دریافت این کمکها، فرصتی فراهم میکرد تا با «طبقه قدرتمند روحانیت در ایران» روابطی نزدیک برقرار شود و این موقوفه به ابزاری برای حفظ و تقویت این روابط تبدیل گردد.
نتیجه
این روایت تاریخی نشان میدهد که در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، منابع مالی مذهبی میتوانستند به ابزار نفوذ سیاسی قدرتهای خارجی در ساختار روحانیت شیعه تبدیل شوند.
بررسی چنین اسناد و خاطراتی میتواند به درک بهتر شبکههای مالی و سیاسیای کمک کند که در شکلگیری مناسبات میان قدرتهای خارجی و نهادهای مذهبی در منطقه نقش داشتهاند.

نیمکت، مهدی اصلانی
















