نگارندهٔ چکیده و بررسی: محمدرضا رضایی
اسفند ۲۵۸۴
کتاب «کارنامه و تأثیر دگراندیشان ازلی در ایران»، نوشتهٔ منوچهر بختیاری (متولد ۱۳۴۰ خورشیدی در ایران)، یکی از آثار مهم و پژوهشی در حوزهٔ تاریخ اندیشه و جریانهای فکری ایران به شمار میرود که با نگاهی موشکافانه و مستند به بررسی نقش و تأثیر جریانهای فکری نوگرا، بهویژه دگراندیشان ازلی، در تحولات اجتماعی و سیاسی ایران معاصر میپردازد. این کتاب که در مجموع ۵۲۵ برگ را در بر میگیرد، حاصل سالها تحقیق و پژوهش نویسندهای است که خود در بستر تاریخ معاصر ایران زیسته و از نزدیک با تحولات فکری و فرهنگی این سرزمین آشنا بوده است. نخستین چاپ این کتاب در پاییز سال ۲۰۱۶ میلادی توسط انتشارات فروغ در شهر کلن آلمان منتشر شد و از آن زمان تاکنون مورد توجه پژوهشگران، دانشجویان و علاقهمندان به تاریخ اندیشه در ایران و خارج از کشور قرار گرفته است.
این اثر را بیتردید میتوان در شمار کتابهایی قرار داد که برای فهم دقیق و عمیق آن، نهتنها آشنایی مقدماتی با تاریخ ایران کافی نیست، بلکه علاقهای جدی و پژوهشگرانه به تاریخ معاصر ایران، تحولات فکری و اجتماعی پرفرازونشیب آن، و نیز آشنایی گسترده با ادبیات غنی و زبان فارسی و ظرایف آن ضروری است. علاوه بر این، آگاهی از تحولات زبانی و واژگانی که جامعهٔ ایرانی در دو سدهٔ اخیر تجربه کرده و نیز داشتن دایرهٔ واژگان نسبتاً گسترده و آشنایی با اصطلاحات خاص تاریخی و کلامی، به خواننده کمک میکند تا مباحث پیچیده، لایهلایه و گاه فلسفی مطرحشده در کتاب را بهتر درک کند و از ظرایف استدلالهای نویسنده بهرهمند شود.
کتاب حاضر در هفت بخش اصلی و چندین فصل فرعی تنظیم شده است و به شکلی نظاممند به بررسی اندیشهها، دیدگاهها، فعالیتها و کنشهای فردی و جمعی جریانهای فکری دگراندیش، با تأکید ویژه بر جریان ازلیان، در تاریخ معاصر ایران میپردازد. اگرچه دامنهٔ پژوهش از نظر تاریخی تمام دورهٔ قاجار و حتی اندکی پس از آن را در بر میگیرد، اما تمرکز اصلی کتاب بر دورهٔ منتهی به انقلاب مشروطه و سالهای نخستین آن است؛ دورهای سرنوشتساز و طلایی که در آن، جامعهٔ ایران برای نخستین بار شاهد شکلگیری، گسترش و نهادینه شدن بحثهای فکری تازه و بنیادینی دربارهٔ دین، سیاست، حقوق فردی و جمعی، آموزش نوین، قانونخواهی و ساختار اجتماعی بود.
نویسنده در این اثر ارزشمند میکوشد با تکیه بر اسناد دست اول، نامهها، خاطرات، متون منتشرشده و گاه منتشرنشده، و نیز با تحلیل محتوای آثار بهجامانده از آن دوره، به روشنی نشان دهد که چگونه برخی جریانهای فکری نوگرا و روشنفکری با طرح پرسشهایی بنیادین و گاه تابوشکنانه، تفسیرهای سنتی و مسلط از دین و قدرت سیاسی را که قرنها بیچونوچرا پذیرفته شده بودند، به چالش کشیدند و با نقد خرافات، جمود فکری و استبداد سیاسی، زمینههای ذهنی و عینی لازم برای تحولات بزرگی همچون انقلاب مشروطه را فراهم آوردند.
پیدایش چنین تفسیرهای نو و گاه ریشهای از دین، که در بسیاری موارد نوعی اعتراض فکری، فلسفی و اجتماعی نیز محسوب میشد، به حدود دویست سال پیش و به اواخر دورهٔ صفویه و اوایل دورهٔ قاجار بازمیگردد؛ زمانی که اندیشههای اصلاحی و انتقادی در بستر مکتبهایی مانند شیخیه جوانه زد. ریشههای اولیه و تکوین این جریان فکری مهم و تأثیرگذار در شهرهای تاریخی و فرهنگی چون شیراز، اصفهان، کرمان، کاشان و یزد شکل گرفت و بهتدریج با گسترش شبکههای ارتباطی و رفتوآمد اندیشمندان و بازرگانان، به شهرهای مهم دیگری مانند تهران، تبریز و مشهد نیز گسترش یافت. در ادامه، این اندیشهها حتی از مرزهای جغرافیایی ایران فراتر رفت و در مراکز مهم فرهنگی، علمی و فکری جهان اسلام و حتی اروپا، از جمله استانبول، بغداد، قاهره، اسکندریه، بمبئی و کلکته، نیز مورد توجه و بحث و بررسی روشنفکران و اندیشمندان ایرانی مقیم خارج قرار گرفت.
در این میان، علیمحمد شیرازی، مشهور به باب (۱۸۱۹-۱۸۵۰)، به عنوان شخصیتی محوری، کاریزماتیک و بینهایت تأثیرگذار در شکلگیری و جهتدهی به این جریان فکری نوپا ایفای نقش کرد. او که از شاگردان برجسته و نزدیک سید کاظم رشتی، از رهبران برجسته و تأثیرگذار مکتب فکری ـ کلامی شیخیه بود، با برخورداری از شخصیتی کاریزماتیک، نفوذ کلام فوقالعاده و توانایی خارقالعاده در جذب پیروان و شاگردان مشتاق، توانست در مدت کوتاهی توجه بسیاری از جویندگان حقیقت و اندیشههای نو را به خود جلب کرده و آنان را گرد خود جمع کند. او با طرح دیدگاههایی تازه، رادیکال و گاه انقلابی، بسیاری از مبانی سنتی و مسلط تفسیر دین در اسلام شیعی اثنیعشری را مورد پرسش و تردید جدی قرار داد و با شجاعت تمام کوشید افقهای فکری تازهای در برابر جامعهٔ سنتی ایران بگشاید.
باب اعتقاد راسخ داشت که جامعهٔ بشری در حال تحول و پیشرفت مداوم است و قوانین و برداشتهای دینی نیز به تبع آن باید بتوانند خود را با شرایط جدید فکری، اجتماعی و فرهنگی هماهنگ کنند و پاسخگوی نیازهای متغیر انسانها در ادوار مختلف باشند. تفسیر نوین و بدیع او از آموزههای دینی، که بعدها توسط پیروانش تدوین و تکمیل شد، عمدتاً در کتاب «بیان» گردآوری شد؛ اثری محوری و بنیادین که در نگاه پیروان و علاقهمندانش اهمیت ویژهای داشت و تلاش میکرد مفاهیم عمیق دینی و معنوی را در قالبی تازه، زنده و متناسب با مقتضیات زمانه ارائه دهد و از جمود و ایستایی فکری خارج کند. از دیدگاه باب، تاریخ دین هرگز ایستا و تمامشده نیست و جهان هستی همواره در حال تکامل بوده و نیازمند پیامآوران، مصلحان و اندیشههای تازهای است که بتوانند پاسخگوی نیازهای فکری، معنوی و اخلاقی انسان در دورههای مختلف تاریخی باشند.
یکی از برجستهترین و ارزشمندترین جنبههای کتاب، معرفی دقیق، همهجانبه و مستند شخصیتهای فکری، فرهنگی و سیاسی گوناگونی است که هر یک به نحوی در شکلگیری، گسترش و نهادینه شدن فضای فکری نوگرایانه، انتقادی و اصلاحطلبانه در ایران نقش داشتند و برخی از آنان در این راه هزینههای سنگینی نیز پرداختند. در این میان نامهای درخشانی چون ملا حسین بشرویهای، صبح ازل، یحیی دولتآبادی، آقاخان کرمانی، احمد روحی، محمد قزوینی، حسن تقیزاده، علیاکبر دهخدا، ذکاءالملک فروغی (پدر و پسر) و بهویژه طاهره قرةالعین دیده میشود.
هر یک از این افراد برجسته با آثار، اندیشهها، مبارزات و کنشهای فردی و جمعی خود، به نحوی در گسترش اندیشههای نوگرایانه، اصلاح دینی، توسعهٔ فرهنگی و آموزشی ایران یا پیشبرد آرمانهای مشروطهخواهی سهمی ماندگار داشتند. در کنار معرفی و تحلیل این چهرههای پیشرو و نوگرا، کتاب به شکلی متوازن و بیطرفانه به بررسی و نقد شخصیتهای سنتی، محافظهکار و مذهبی مخالف این جریانها نیز میپردازد؛ افرادی مانند شیخ فضلالله نوری، شیخ عبدالله بهبهانی و دیگر روحانیان بانفوذ آن دوران.
نویسنده با بررسی همهجانبه و مقایسهای دیدگاهها و مواضع هر دو گروه، تلاش میکند فضای فکری متنوع، پیچیده و پرتنش جامعهٔ ایران در آستانهٔ انقلاب مشروطه را به شکلی دقیق و واقعبینانه ترسیم کند و نشان دهد که چگونه این تضادها و کشمکشهای فکری به تحولات سیاسی و اجتماعی دامن زدند.
از نظر سبک نگارش، کتاب در برخی بخشها متنی پیچیده و دشوار دارد و جملهها گاه بسیار طولانی هستند. با این حال، همین ویژگی نشاندهندهٔ رویکرد دقیق، پژوهشی و مستند نویسنده است و از سطحینگری پرهیز میکند.
به طور کلی میتوان گفت که این کتاب مخاطبان خاص و پژوهشگر را هدف قرار داده است و برای دانشجویان و پژوهشگران رشتههای تاریخ، علوم سیاسی، جامعهشناسی، فلسفه، دینپژوهی و ایرانشناسی منبعی ارزشمند به شمار میآید.
در مجموع، «کارنامه و تأثیر دگراندیشان ازلی در ایران» اثری عمیق و قابل توجه در حوزهٔ تاریخ اندیشهٔ ایران است که خواننده را به نگاهی انتقادی و پژوهشگرانه به تاریخ این سرزمین دعوت میکند و نقش روشنفکران، اصلاحطلبان و دگراندیشانی را یادآوری میکند که برای پیشرفت فرهنگی و اجتماعی ایران تلاش کردهاند.
با ملاّ ها چه باید کرد؟! بهمن پارسا
شروع جنگ جهانی دوم با ترفندی از هیتلر، نادر دولتشاهی
