۱- این مقاله از زبان کسی نگاشته میشود که همواره خواهان همبستگی طیفهای مختلف اپوزیسیون بوده و باور دارد که روند دموکراسی باید از همین اکنون آغاز شود. تعلیق دموکراسی در روند گذار، به هر بهانهای از جمله ضرورت و «اضطرار»، میتواند برای آینده ایران خطرناک باشد.
۲- این مقاله از زبان کسی نوشته میشود که چند سال نماینده ایران در کنفرانس خلع سلاح سازمان ملل متحد در ژنو بوده است. نگارنده از نزدیک شاهد بوده که چگونه کنوانسیون مهم بینالمللی در مورد منع تولید، انباشت و کاربرد سلاحهای شیمیایی، علیرغم نظرات متفاوت و گاه متناقض کشورهای عضو، صرفاً از طریق گفتوگوی متمدنانه و با شکیبایی مثالزدنی به نقطه اجماع و توافق رسید.
۳- بنابراین، باور بر این است که اگر شالوده نوعی همبستگی بر پایه «حق متقابل» استوار شود، میتواند به تفاهم و توافق منجر گردد.
۴- خانم شیرین عبادی با پیوستن به طیف نزدیک به رضا پهلوی و پذیرش مسئولیتی در قالب «کمیته عدالت انتقالی»، مورد انتقاد بخشی از ایرانیان قرار گرفته است؛ تا جایی که برخی خواهان بازنگری در حمایت معنوی از جایزه صلح نوبل ایشان شدهاند. درست یا غلط بودن این واکنشها محل بحث نیست؛ پرداختن به چرایی آن اهمیت دارد.
۵- در بررسی این چرایی میتوان گفت که خانم عبادی در طول جنبش مهسا و نشست دانشگاه جرجتاون در کنار رضا پهلوی قرار گرفت. آن نزدیکی نهتنها با اعتراض گسترده مواجه نشد، بلکه در مواردی با استقبال نیز همراه بود.
۶- با این حال، برخی منتقدان معتقدند که پس از آن دوره، روند همبستگی جرجتاون با چالشهایی مواجه شد و عملکردهایی از سوی رضا پهلوی بهگونهای تلقی شد که به تضعیف آن همبستگی انجامید. از آن زمان، ایشان چهار اصل زیر را بهعنوان مبنای همکاری مطرح کرده و در مصاحبههای سالهای اخیر نیز بر آنها تأکید داشته است:
الف- تمامیت ارضی
ب- جدایی دین از حکومت
ج- برابری شهروندان و حقوق فردی
د- حق انتخاب آزادانه سرنوشت
۷- بحث در اینجا نه درباره درستی یا نادرستی این اصول، بلکه درباره مفهوم «حق» در تعیین پیششرطهاست. این پرسش مطرح میشود که مبنای حقوقی یا سیاسی چنین پیششرطهایی چیست؟ اگر هر طیف، گروه یا فردی چارچوبی از پیش تعیینشده را شرط گفتوگو قرار دهد، ممکن است اساساً زمینهای برای تفاهم شکل نگیرد. تجربه کنفرانس خلع سلاح سازمان ملل متحد نشان داد که حتی کشورهایی با مواضع متضاد نیز از طریق گفتوگوهای طولانی به توافق رسیدند.
۸- برخی تحلیلگران بر این باورند که منطق «پیششرط» میتواند شباهتهایی با رویکردهای مبتنی بر حقیقت مطلق داشته باشد؛ رویکردی که در آن، گفتوگو با دیدگاههای متفاوت دشوار میشود. در این چارچوب، مسئله نه خوب یا بد بودن اصول، بلکه نحوه شکلگیری آنها از دل یک فرآیند توافقی است. پیششرطها، هرچند ممکن است از نظر محتوایی قابل دفاع باشند، تا زمانی که حاصل گفتوگوی جمعی نباشند، ممکن است با چالشهایی در اجرا مواجه شوند.
۹- بازگردیم به موضوع خانم عبادی. همانگونه که ذکر شد، همراهی ایشان با رضا پهلوی در نشست جرجتاون با واکنشهای مثبتی نیز همراه بود. اما اکنون، ورود ایشان به این طیف به دلایلی مورد انتقاد قرار گرفته است: نخست، اینکه برخی معتقدند روند تعاملات پس از آن نشست به سمت گفتوگوی فراگیر حرکت نکرد؛ و دوم، اینکه نحوه واگذاری مسئولیت به ایشان، از منظر برخی منتقدان، با برخی اصول دموکراتیک نیازمند بررسی بیشتر است.
۱۰- در بند «ج» از اصول اعلامی رضا پهلوی، بر «برابری شهروندان و حقوق فردی» تأکید شده است. در این زمینه، این پرسش مطرح میشود که سازوکار تحقق این اصل در عمل چگونه تعریف میشود. خانم عبادی، با سابقه قضاوت و فعالیتهای گسترده در حوزه حقوق بشر، و بهعنوان نخستین زن ایرانی برنده جایزه صلح نوبل، جایگاهی شناختهشده در سطح بینالمللی دارد. فداکاریها و فعالیتهای ایشان در دفاع از حقوق زندانیان سیاسی، بخشی از این کارنامه است که مورد توجه بسیاری قرار گرفته است.
۱۱- در عین حال، برخی این پرسش را مطرح میکنند که تشکیل چنین کمیتهای در شرایط پیچیده کنونی چه ضرورتی دارد. تجربههای تاریخی نیز نشان میدهد که گاه برخی تصمیمات مهم به مراحل بعدی تحولات سیاسی موکول شدهاند تا زمینههای اجرایی آنها فراهمتر شود.
۱۲- همچنین این پرسش از سوی برخی مطرح شده است که مبنای حقوقی چنین انتصابهایی چیست و چگونه با اصل تفکیک قوا قابل جمع است. در این چارچوب، انتظار میرود که حتی در ساختارهای گذار نیز، حساسیت نسبت به استقلال نهادهای قضایی حفظ شود. در عین حال، نمیتوان نقش و جایگاه سیاسی و اجتماعی افراد در این فرآیندها را نادیده گرفت و این موضوع همچنان محل بحث و گفتوگو در میان فعالان سیاسی باقی خواهد ماند.
درویش رنجبر
دیپلمات پیشین ایران
