زنان امروز در تلاشند سهم برابری خود را نه فقط در وظیفه که در حقوقشان نیز متحقق نمایند و یکی از عرصههای مغفول در این مورد، بدون شک حیطهی پیشگیری از بارداری و خشونتی است که طب بر زنان تحمیل کرده است.
نقد فمینیستی به پزشکی باروری بر این سوال اساسی بنیانگذاری شده است: چرا در پیشفرض پیشگیری از بارداری که امری مربوط به مردان و زنان بهطور مساوی است "بدن زن" باید میدان اصلی مداخله باشد؟
از وقتی قرص ضدبارداری در دهه ۱۹۶۰ توسعه پیدا کرد زنان عملاً بار سنگین پیشگیری را به تنهایی بر دوش کشیدهاند. مسیر اصلی سرمایهگذاری این بود که تخمکگذاری را کنترل کند، چون از نظر زیستی چرخه ماهانه در دسترسترین هدف بود و زنان در استفاده از روشهای تهاجمی و تحمل عواقب آن پذیراتر نشان دادند، قسمت عمدهای از یک وظیفهی عمده مشترک بر دوش آنان نهاده شد.
بنابراین حقیقت تلخ در روشهای روتین جلوگیری از بارداری این است که ما به سادگی از کنار اینکه استاندارد دوگانه بر بدنهای در ذات خود یکسان اعمال شود، میگذریم.
توزیع ناعادلانه هزینه بدنی
دهههاست که جامعه پزشکی، عوارضی همچون افسردگی، کاهش لیبیدو، افزایش ریسک ترومبوآمبولی (VTE) و تغییرات متابولیک را به عنوان «بهای طبیعی» پیشگیری برای زنان پذیرفته است. اما نگاهی به تاریخچه کارآزماییهای بالینی نشان میدهد که دقیقاً همین خانواده از عوارض، در جامعه مردان «غیرقابل تحمل» و سد راه پیشرفت علم معرفی میشوند.
در سال ۲۰۱۶، مطالعه گسترده سازمان جهانی بهداشت (WHO) بر روی روشهای هورمونی مردانه با وجود اثربخشی خیرهکننده ۹۶٪، به دلیل ترکیبی از عوارض شامل اختلالات خلقی، آکنه و نگرانیهای ایمنی توسط کمیته پایش متوقف شد. این در حالی است که ما روزانه برای زنان داروهایی تجویز میکنیم که خطر اختلالات خلقی را به طور متوسط افزایش میدهد (بسته به نوع روش افزایش نسبی خطر در برخی مطالعات تا حدود ۲۰ تا ۷۰ درصد گزارش شده است) و ریسک نسبی لخته شدن خون را نیز ۳ تا ۴ برابر افزایش میدهد.
این تفاوت در آستانه تحمل عوارض، این پرسش را مطرح میکند که آیا معیارهای تصمیمگیری کاملاً یکسان و عادلانه اعمال شدهاند؟!
یا در زیرپوست روش جاری یک تبعیض ساختاری در جریان است که در آن «بدن زن» به عنوان آزمایشگاهِ دائمیِ مسئولیتهای مشترک در نظر گرفته شده است.
این در حالی است که حتی از منظر اقتصاد سلامت نیز، تحمیل این هزینههای سیستماتیک و درمان عوارض جانبیِ درازمدت بر بدن زنان، برای سیستم درمانی بسیار گرانتر از سرمایهگذاری جدی بر روی روشهای ایمن مردانه تمام شده است.
نقد جریان غالب؛ سکوت در برابر دیسکریمینیشن
متاسفانه جریان غالب پزشکی، به جای ایفای نقش دیدبان عدالت، با این نابرابری همراهی کرده است. ما در آموزشهای خود، پیشگیری را بیشتر یک «وظیفه زنانه» تعریف کرده یا حداقل در عمل بار اصلی آن را بر دوش زنان گذاشتهایم و در نهایت در برابر این دیسکریمینیشن علمی سکوت اختیار کردهایم. در حالی که این سکوت، برخلاف اصل اخلاقی اولیه «عدم آسیبرسانی» (Non-maleficence) است.
جامعه پزشکی عوارض متابولیک و زیبایی مانند آکنه و افزایش وزن، تغییر خلق و ... را در زنان به عنوان هزینهای ثانویه بدیهی میپذیرد، اما همین موارد را در مردان به عنوان فاکتورهای مخل کیفیت زندگی (QoL) ارزیابی میکند، رویکردی که منجر به توقف سرمایهگذاریهای دارویی در این زمینه میشود. این یعنی نگاه غالب طبابت، به طور نانوشته، راحتی مردانه را بر سلامت سیستمیک زنان ارجح دانسته است.
ضرورت بازگشت به اخلاق حرفهای و افقهای جدید علمی
در این شکی نیست که پزشکی حتی به طور ناخواسته نباید ابزاری برای بازتولید کلیشههای جنسیتی باشد. اگر بپذیریم پیشگیری از بارداری، یک مسئولیت بیولوژیک دوطرفه است، ادامه روند فعلی، نشاندهنده یک نوع ضعف بزرگ پزشکی و اخلاقی است.
اما خبر خوب اینکه امکان تغییرات در حال حاضر از هر زمانی فراهمتر است چرا که اکنون در نقطه عطف پیشرفتهای داروسازی در مورد روشهای پیشگیری از بارداری در مردان قرار داریم.
ترکیباتی مانند YCT-529، که بدون مداخله مستقیم در محور تستوسترونی عمل میکنند، و نیز روشهای انسدادی برگشتپذیر مانند RISUG/Vasalgel، نشان دادهاند که توسعه گزینههای مردانه، نه یک رؤیای دوردست، بلکه مسیری علمی و قابل پیگیری است.
البته این فناوریها همچنان در مراحل تحقیقاتی قرار دارند و برای داوری قطعی درباره اثربخشی و ایمنی بلندمدت آنها زود است.اما همین پیشرفتها نشان میدهند که استدلال قدیمیِ «نبود گزینه عملی برای مردان» دیگر به قوت گذشته نیست. ضمن اینکه رنگ باختن بهانه قدیمی «دائمی بودن وازکتومی» در مردان راههای بازگشتپذیر و منعطفی را پیش روی جامعه قرار میدهد و تداوم آن استاندارد دوگانه قدیمی غیرقابل قبولتر از همیشه مینماید.
در این میان جامعه در کلیت خود و جامعهی پزشکی به عنوان ترسیمکننده و توسعهدهنده روشهای کنترل بارداری موظف است این عادیسازی رنج را به چالش بکشد و راهکار عملی برای جبران این کوتاهی تاریخی که در دو محور خلاصه میشود، به اجرا درآورد:
۱. حمایت صریح و مطالبهگرانه
هنگامی که در مدارس از آموزش جنسی سخن میگوییم، وقتی فرزندانمان را آموزش میدهیم، یا زمانی که به عنوان پزشک به افراد مشاوره میدهیم، باید تصویری واقعی و صادقانه از این مسئله ارائه کنیم. زنان باید بیاموزند که بخشی اساسی از مطالبهٔ حق بر بدن، به بازنگری در مسئولیت و روشهای جلوگیری از بارداری مربوط است.
آنان باید از به میراث بردن درد، عوارض جانبی روشهای هورمونی، عادیسازی رنج، و پذیرش بیچونوچرای بار پیشگیری بر دوش خود رها شوند و بیاموزند که کنترل باروری نباید به معنای پذیرش نابرابر هزینههای جسمی و روانی باشد. آموزش جنسی واقعی، تنها دربارهٔ پیشگیری نیست، بلکه دربارهٔ عدالت، آگاهی، انتخاب آگاهانه و تقسیم مسئولیت میان همهٔ طرفهاست.
۲. تغییر و بازنگری جدی در مشاوره روشهای پیشگیری از بازداری
در اتاقهای ویزیت، بار روانی و جسمی پیشگیری را باید به سمت مشارکت مردانه هرچه بیشتر سوق داد و از معرفی روشهای زنانه به عنوان گزینه معمول دست برداشت. با ورود روشهای جدید و بازگشتپذیر مردانه، دیگر دلیلی برای تمرکز صرف بر بدن زنان وجود ندارد.
بنابراین وقت آن رسیده است که دانش پزشکی، تعهد خود به برابری جنسیتی در سلامت را ثابت کند. جبران این بیتوجهی، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت اخلاقی برای ترمیم اعتماد آسیبدیده در رابطه پزشک و جامعه است. ما باید از پزشکیِ مبتنی بر جنسیت به سمت پزشکیِ مبتنی بر برابری جنسیتی حرکت کنیم.
برای گذاشتن نقطه پایان بر آپارتاید بیولوژیک باید بیاموزیم که پیشگیری از بارداری یک وظیفهٔ زنانه نیست. این مسئولیتی مشترک است؛ مسئولیتی که باید آگاهانه، عادلانه و برابر میان همهٔ کسانی که در رابطه، تصمیمگیری و امکان بارداری نقش دارند تقسیم شود. تا زمانی که پیشگیری به عنوان باری طبیعی بر بدن زنان تعریف شود، نابرابری نه فقط در پزشکی، بلکه در فرهنگ، آموزش، و روابط انسانی بازتولید خواهد شد. عدالت باروری زمانی آغاز میشود که مسئولیت نیز، همانند پیامدها، مشترک شناخته شود.
