تصویری از چهره یزدگرد سوم، پادشاه ساسانی در یک آتشکده تاریخی؟

ایندیپندنت فارسی - باستان‌شناسان دانشگاه تهران در جریان کاوش‌های آتشکده تاریخی «بازه هور» در شمال شرق ایران، موفق به شناسایی تصویری شده‌اند که بر اساس شواهد تاریخی و یافته‌های باستان‌شناسی، به احتمال زیاد چهره یزدگرد سوم، آخرین شاهنشاه ساسانی را نشان می‌دهد.

نتایج این پژوهش که با سرپرستی دکتر میثم لباف خانیکی، عضو هیات علمی گروه باستان‌شناسی دانشگاه تهران انجام شده، دی ماه ۱۴۰۴ در مقاله‌ای با عنوان «آخرین تصویر از آخرین پادشاه» در مجله علمی «شرق و غرب» (East and West) متعلق به موسسه باستان‌شناسی و مطالعات خاورمیانه و شرق دور ایتالیا (IsMEO) منتشر شده است.

کاوش‌های آتشکده «بازه هور» توسط تیم دانشگاه تهران از ۱۳۹۲ تا حدود ۱۴۰۱ شمسی در چند فصل انجام شده است و این صفحه گچبری مورد بحث مربوط به یکی از فصل‌های پایانی کاوش است. بر اساس مقاله منتشرشده، کشف این اثر احتمالا در اواخر پروژه کاوش (حدود ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۱) انجام شده است.

به گفته دکتر لباف خانیکی، در کاوش‌های اخیر یک صفحه گچبری متعلق به اواخر دوره ساسانی در فضای ورودی آتشکده کشف شده که تنها بخش پایینی آن سالم باقی مانده است. این صفحه گچبری چهار شخصیت را نشان می‌دهد؛ یک فرد نشسته و سه فرد ایستاده در برابر او. پژوهشگران می‌گویند ویژگی‌های لباس، کفش، شلوار و تزئینات فرد نشسته با نشانه‌های شناخته‌شده پادشاهان ساسانی مطابقت دارد و او را از دیگر شخصیت‌ها متمایز می‌کند.

سرپرست این کاوش همچنین توضیح داده که کشف قطعاتی از تاج گچبری پادشاهی، نیمه‌تمام ماندن اثر و پنهان شدن آن پشت یک دیوار خشتی، از جمله شواهدی است که احتمال ارتباط این تصویر با روزهای پایانی حکومت ساسانیان را تقویت می‌کند.

بر اساس منابع تاریخی، از جمله روایت «فتوح‌البلدان»، یزدگرد سوم پس از شکست از اعراب به خراسان گریخت و احتمالا مدتی را در همین منطقه سپری کرده است. پژوهشگران اکنون این فرضیه را مطرح می‌کنند که فرد نشسته در این صفحه گچبری، همان یزدگرد سوم باشد که در واپسین روزهای زندگی خود به این آتشکده پناه آورده بود.

آتشکده بازه هور در حدود ۷۰ کیلومتری جنوب مشهد و در مسیر یکی از مهم‌ترین جاده‌های باستانی ایران قرار دارد؛ مسیری که خراسان را به سیستان، کرمان و مناطق مرکزی فلات ایران متصل می‌کرده است. کاوش‌های دانشگاه تهران از سال ۱۳۹۲ و طی هشت فصل باستان‌شناسی در این محوطه ادامه داشته و به کشف یک آتشکده بزرگ ساسانی با گچبری‌های نفیس و صفحات نقاشی دیواری منجر شده است.

بررسی‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد این مجموعه در اواخر دوره اشکانی بنیان گذاشته شده و تا قرون نخستین اسلامی فعال بوده است. همچنین تعداد زیادی دیوارنوشته به زبان فارسی میانه در بخش‌های مختلف بنا کشف شده که از اهمیت مذهبی و تاریخی این مکان در دوران ساسانی حکایت دارد.