ایران یادآوری تاریخ چند‌هزارساله‌ی باهم‌بودن است؛ ملکِ مشاعی که تعلقش به همه، پیوندش را ناگسستنی می‌کند

ایران را نمی‌توان تنها بر نقشه دید؛ ایران را باید در حافظه خواند.
در لایه‌های هزارساله‌ی هم‌نشینی، در گره‌های فرشی که از کوه و کویر و دریا گذشته،
در زبان‌هایی که کنار هم زیسته‌اند،
در زخم‌هایی که مانده‌اند و امیدهایی که دوباره جوانه زده‌اند.
ایران یک کشور نیست؛ یک زیست‌جهان است.
ملک مشاعی که هر وجبش سهم همه‌ی کسانی است که نامش را بر زبان می‌آورند.
و هر سخنی درباره‌ی گذار، رهبری یا آینده،
اگر از دل این شناخت بیرون نیاید،
نه آینده می‌سازد و نه گذشته را می‌فهمد.
این متن تلاشی است برای دیدن ایران با چشم مرکب؛
چشمی که هم تاریخ را می‌بیند، هم اکنون را، هم زخم را، هم امکان را.


برای سخن گفتن از گذار سیاسی در ایران، نخست باید خودِ ایران را فهمید. ایران نه یک کشور تازه‌ساخته‌شده است و نه محصول یک قرارداد سیاسی؛ ایران یک تمدن هزارساله است که اقوام آن نه «اقلیت»، بلکه گره‌های یک فرش بزرگ‌اند. این فرش، با همه‌ی رنگ‌ها و نقش‌هایش، یکپارچه است و هر گره بدون دیگری معنا ندارد. ایران ملک مشاع است؛ یعنی هر وجب از این سرزمین، از نفت خوزستان تا جنگل‌های گیلان، متعلق به همه‌ی ایرانیان است. هیچ نقطه‌ای ملک خصوصی یک قوم یا یک منطقه نیست و هر ایرانی باید بتواند در هر نقطه از کشور زندگی کند، کار کند و مسئولیت بپذیرد. این واقعیت تاریخی، پایه‌ی هر بحثی درباره‌ی گذار، رهبری یا آینده‌ی سیاسی ایران است.

در ایران، زبان فارسی ستون پیونددهنده‌ی تمدنی است؛ زبانی که اقوام مختلف در ساخت آن نقش داشته‌اند و زبان مشترک برای مشارکت در اداره‌ی کشور است. در کنار آن، زبان مادری حق فرهنگی است و باید آموزش داده شود، اما آموزش رسمی باید به فارسی باشد تا مشارکت ملی حفظ شود و مناطق به جزیره‌های جدا تبدیل نشوند. این مدل نه مرکزگراست و نه قوم‌گرا؛ بلکه با واقعیت ایران سازگار است.

برای فهم حساسیت‌های امروز، باید به تجربه‌ی دهه‌ی ۲۰ شمسی نگاه کرد؛ زمانی که ایران در جنگ جهانی دوم اشغال شد و شوروی در آذربایجان و کردستان پروژه‌ی «جمهوری‌های محلی» را پیش برد. هدف نهایی استالین اقمارساز بود، اما این پروژه‌ها در کوتاه‌مدت خدمات واقعی به مردم ارائه دادند: مدارس به زبان مادری، نشریات محلی، اصلاحات ارضی محدود و احساس کرامت و دیده‌شدن. این تجربه‌ی زیسته، هنوز در حافظه‌ی جمعی مردم آن مناطق باقی است. همین دوگانگی--خطر ژئوپولیتیک از یک‌سو و تجربه‌ی مثبت از سوی دیگر--تحلیل امروز را پیچیده می‌کند. هر طرح گذار که این دوگانه را نبیند، یا به مرکزگرایی افراطی می‌افتد یا به قوم‌گرایی سیاسی، و هر دو خطرناک‌اند.

در چنین زمینه‌ای، مسئله‌ی تقسیمات کشوری و فدرالیسم اهمیت پیدا می‌کند. فدرالیسم جغرافیایی--بر اساس کارآمدی، جمعیت و منطقه‌بندی--می‌تواند با ایران سازگار باشد، اما فدرالیسم قومی خطرناک است. تجربه‌ی شوروی، یوگسلاوی و اتیوپی نشان می‌دهد که سیاسی‌سازی قومیت به شوونیسم، ناسیونالیسم افراطی و حتی جنگ داخلی می‌انجامد. در ایران، که اقوام هم‌ریشه و درهم‌تنیده‌اند، چنین مدلی نه‌تنها ناکارآمد، بلکه تهدیدکننده‌ی یکپارچگی تاریخی کشور است. مدل مناسب برای ایران، عدم تمرکز جغرافیایی است: دولت‌های محلی پاسخ‌گو، بودجه‌ی مستقل، اختیارات منطقه‌ای، و در عین حال حفظ پیوند ملی.

اما سیاست در ایران فقط ساختار نیست؛ روان‌سیاسی جامعه نیز نقش تعیین‌کننده دارد. جامعه‌ی ایران حافظه‌ی تاریخی فعالی دارد: احساس خیانت، رهاشدگی، دیده‌نشدن، فریب‌خوردن و امیدهای بر بادرفته. این حافظه، جامعه را حساس، بی‌اعتماد و واکنش‌پذیر کرده است. تبلیغات طولانی‌مدت، رسانه‌های رسمی و شبکه‌های اجتماعی نیز واکنش‌های شرطی ایجاد کرده‌اند: هر قدرت مرکزی سرکوب تلقی می‌شود، هر مطالبه‌ی قومی تجزیه، هر چهره‌ی کاریزماتیک نجات، و هر بحران نیازمند یک رهبر واحد. این واکنش‌ها تحلیل نیستند؛ رفلکس‌اند.

در لحظه‌های بحران، جامعه‌ی ایران به‌سرعت به سمت یک «چهره‌ی نجات‌بخش» متمایل می‌شود. این میل، ریشه در خستگی تاریخی، ترس از هرج‌ومرج، ضعف ساختارهای مدرن سیاسی و قدرت رسانه در ساختن نمادها دارد. این سازوکار را می‌توان «بیعت اضطراری» نامید: لحظه‌ای که جامعه به‌جای ساختار، به فرد تکیه می‌کند؛ به‌جای نهاد، به کاریزما؛ به‌جای برنامه، به نام. این همان چیزی است که در ۵۷ رخ داد و امروز نیز در لحظه‌های بحران دوباره فعال می‌شود.