بسیاری از ایرانیان، به‌ویژه ایرانیان ساکن کشورهای عضو اتحادیه اروپا، سال‌هاست خواهان آن هستند که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در فهرست سازمان‌های تروریستی اتحادیه اروپا قرار گیرد. این مطالبه، پس از کشتار معترضان در دی‌ماه، نقض گسترده حقوق بشر و نقش فعال سپاه پاسداران در سرکوب اعتراضات مردمی، بیش از پیش به یک خواست عمومی تبدیل شده است.

با این حال، اتحادیه اروپا تاکنون به دلایل حقوقی، سیاسی و دیپلماتیک از برداشتن این گام خودداری کرده است. اما پس از کشتار گسترده معترضان، نشانه‌هایی از تغییر تدریجی فضا و مواضع در اروپا دیده می‌شود؛ تغییری که می‌تواند زمینه‌ساز یک تصمیم تاریخی باشد.

برای آنکه این خواست به نتیجه برسد، شناخت ساختار و لایه‌های مختلف تصمیم‌گیری در اتحادیه اروپا اهمیت اساسی دارد.

رأی پارلمان اروپا؛ گامی مهم اما ناکافی

در ۲۲ ژانویه ۲۰۲۶ (۲ بهمن ۱۴۰۴)، پارلمان اروپا با اکثریتی قاطع قطعنامه‌ای را تصویب کرد که در آن:

• سرکوب خشونت‌بار معترضان در ایران محکوم شد،
• و از شورای اتحادیه اروپا خواسته شد سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، بسیج و نیروی قدس را در فهرست سازمان‌های تروریستی اتحادیه قرار دهد.

این قطعنامه با ۵۶۲ رأی موافق، ۹ رأی مخالف و ۵۷ رأی ممتنع به تصویب رسید.

این رأی از نظر سیاسی و نمادین بسیار مهم است، اما باید تأکید کرد که پارلمان اروپا اختیار تصمیم‌گیری نهایی برای قرار دادن یک نهاد در فهرست تروریستی را ندارد. تصمیم اجرایی باید در نهادی دیگر، یعنی شورای اتحادیه اروپا، گرفته شود.

چرا مصوبه پارلمان اروپا به‌تنهایی اجرایی نمی‌شود؟

ساختار تصمیم‌گیری در اتحادیه اروپا چندلایه است. برای آنکه قرار دادن سپاه پاسداران در فهرست تروریستی جنبه اجرایی و حقوقی پیدا کند، طی شدن مراحل زیر ضروری است:

یکم: تصمیم در شورای اتحادیه اروپا

تصمیم رسمی باید در شورای اتحادیه اروپا اتخاذ شود؛ شورایی متشکل از وزرای خارجه ۲۷ کشور عضو.
در حوزه سیاست خارجی، امنیت و تحریم‌ها، این شورا معمولاً باید با اتفاق آرا تصمیم بگیرد. به بیان دیگر، مخالفت حتی یک کشور می‌تواند کل روند را متوقف کند.

دوم: نقش کمیسیون اروپا و دستگاه سیاست خارجی

پس از تصمیم سیاسی در شورای اتحادیه اروپا، کمیسیون اروپا و دستگاه سیاست خارجی اتحادیه وظیفه دارند آن را از نظر حقوقی تدوین و اجرایی کنند. در این مرحله، نقش مسؤول سیاست خارجی اتحادیه اروپا بسیار تعیین‌کننده است.

در حال حاضر، مسؤول سیاست خارجی و امنیتی اتحادیه اروپا کایا کالاس (Kaja Kallas)، نخست‌وزیر پیشین استونی، است. او ریاست نشست‌های سیاست خارجی شورای اتحادیه اروپا را بر عهده دارد، دستور جلسات را هماهنگ می‌کند و نقشی کلیدی در ایجاد اجماع میان کشورهای عضو ایفا می‌کند. از این رو، دفتر او و تیمش در سرویس اقدام خارجی اتحادیه اروپا (EEAS) یکی از مهم‌ترین کانون‌های اثرگذاری در این پرونده به شمار می‌رود.

شورای اروپا چیست و چه نقشی دارد؟

در کنار شورای اتحادیه اروپا، نهادی دیگر به نام شورای اروپا (European Council) نیز وجود دارد که نباید با آن اشتباه گرفته شود. شورای اروپا متشکل است از سران کشورها یا دولت‌های ۲۷ کشور عضو (نخست‌وزیران یا رؤسای جمهور)، به‌اضافه:

• رئیس شورای اروپا: آنتونیو کوستا (António Costa)،
• رئیس کمیسیون اروپا: اورزولا فن در لاین (Ursula von der Leyen)،
• و مسؤول سیاست خارجی اتحادیه اروپا: کایا کالاس (Kaja Kallas).

این شورا معمولاً چند بار در سال در بروکسل تشکیل جلسه می‌دهد و در شرایط بحرانی نیز نشست‌های فوق‌العاده برگزار می‌کند. شورای اروپا قانون تصویب نمی‌کند، اما جهت‌گیری سیاسی کلان اتحادیه را تعیین می‌کند و می‌تواند در موضوعات حساس سیاست خارجی، بن‌بست‌ها را بشکند یا برعکس، مانع پیشرفت شود.

در موضوع سپاه پاسداران، حمایت یا مخالفت سران کشورها در شورای اروپا می‌تواند نقشی تعیین‌کننده در شکستن یا تداوم بن‌بست در شورای وزرای خارجه داشته باشد.