رفتار پزشکیان در اعتراضات؛ از منتقد سرکوب تا مدافع کشتار
*تیتر اول این مقاله از منبع اصلی برداشته نشده است
ایران وایر - خبرنگار روزنامه اعتماد از «مسعود پزشکیان»، رییسجمهور ایران، میپرسد این روزها نظرات شما شبیه نظراتتان در سالهای ۸۸ و ۱۴۰۱ نیست و تغییر کرده و دیگر صریح نیستید. او بدون این که بایستد پاسخ میدهد: «نظراتم عوض نشده و اصلا هیچ تغییری نکردهام.» اما او پیشتر در سالهای ۸۸ و ۱۴۰۱ بعد از سرکوبها به رفتار جمهوری اسلامی علیه مردم معترض اعتراض کرده بود ولی حالا بعد از انتخابش به ریاست جمهوری، او بخشی از معترضان را «تروریست» میداند و اعتراضات را «اغتشاش» میخواند و میگوید برخی از مردم «گندکاری» کردهاند.
مسعود پزشکیان در بهترین حالت در مقابل کشته شدن انسانها صرفا به ابراز شرمندگی و تاسف قناعت کرده و گفته است «نمیگویم که ما اشتباه نداشتیم.» این در حالی است که طرفداران او مانند «ابراهیم اصغرزاده»، فعال سیاسی اصلاحطلب پیش از انتخاب او گفته بودند: «پزشکیان کسی است که اگر در خیابانی در تهران یک تیر یا یک ساچمه به چشم یک دختر یا پسر ایرانی شلیک شود، استعفا میدهد.»
این تنها وعده طرفداران پزشکیان در قبل از انتخابات نبود، بلکه آنها او را انتخاب کردند که مانع از جنگ شود، آنها گفته بودند که پزشکیان راه دیپلماسی عزتمندانه را باز خواهد کرد، اما تاکنون محقق نشده است و ایران در آستانه جنگی دیگر قرار دارد. در مقابل «ابولفضل ظهرهوند»، نماینده مجلس پیش از برگزاری انتخابات گفته بود پزشکیان اگر به ریاست جمهوری برسد جنگ خواهد شد و ایران در میان مذاکره و مصالحه خواهد ماند؛ ایدهای که اکنون به واقعیت پیوسته است. ظهرهوند بعد از جنگ ۱۲ روزه نیز گفت: «پزشکیان کار جمهوری اسلامی را تمام خواهد کرد» ایدهای که حالا خیلیها منتظر عملی شدن آن هستند.
دولت قبل از کشتار
در ساعات اولیه ۷دی ۱۴۰۴ بود که اعتراضات مردمی علیه جمهوری اسلامی از بازار تهران آغاز شد. پزشکیان در اولین واکنشهایش به موضوع به گونهای سخن گفت که گویا کس دیگری در جای دیگر قرار است مساله را حل کند. او همان روز «اولویت اول و مهمترین اولویت کشور» را معیشت مردم دانست و هشدار داد «اگر نتوانیم معیشت مردم را حل کنیم، سرانجام آن، گرفتاری برای همه ما خواهد بود.» وی تاکید میکرد «نارضایتی اکثریت، رضایت خواص را بیفایده میکند.» برای برطرف کردن این کاستی پزشکیان تولیدکنندگان را «فرماندهان جنگ اقتصادی» خوانده و گفته بود سفره مردم خط قرمز دولت است. گفتههایی که در طول دوره ریاست جمهوریاش نه تنها محقق نشده بلکه چرخ کارخانههای بسیاری در همین دوره متوقف شده است.
دولت نه تنها راهحلی برای مواجهه با اعتراضات نداشت بلکه موضوع اعتراضات را صرفا اقتصادی میدید. با این حال میتوان در زبان پزشکیان سه راه حل برای وضعیت مشاهده کرد. از یک سو پزشکیان در روزهایی که اعتراضات آغاز شده بود، تاکید بر محلهمحوری برای برطرف کردن اعتراضات داشت. ایدهای که او از زمان بر سر کار آمدن آن را دنبال میکند که معتقد است حل مشکلات جامعه با تکیه بر مردم و مشارکت فعال ساکنان هر محله ممکن است. راه حل دوم دولت برای وضعیت موجود برچیدن بخشی از رانتی بود که به تراستیها میداد، موضوعی که خودش به گره جدیدی در اقتصاد ایران بدل شده است. دولت همچنین به عنوان راه حل سوم تلاش کرد تا به صورت جمعی به مردم باج بدهد و طرح تصویب کالابرگهای جدید بخشی از این پروژه بود. دولتی که پیش از این وقایع تصمیم گرفته بود یارانه ۲۵ میلیون نفر را قطع کند به ناگاه بعد از اعتراضات تصمیم گرفت تا «به انتهای زنجیره و مصرفکننده نهایی» یارانه بدهد تا «عدالت برقرار شود».
در این فهم اقتصادی از وضعیت، دولت در قبال بازاریان نیز سعی کرد اقداماتی انجام دهد. پزشکیان برای این منظور با برخی از اصناف بازار دیدار کرد. در این دیدار که در ۹دی برگزار شد، پزشکیان اعتراضات را «قابل درک» دانست. پس از جلسه اعلام شد که دولت و بازاریان ۴ توافق در حوزههای تعلیق مالیات و مجوزها اعلام به دست آوردهاند. در همین راستا هم روز ۱۱ دی به استانداران دستور داده شد تا با «نمایندگان اصناف و بازاریان» گفتگوهای مستقیم انجام دهند. اما هیچ یک از این اقدامات در فروکش کردن اعتراضات تاثیری نداشت.
پس از اعتراض، تایید روایت رسمی
یک روز پس از کشتار مردم، پزشکیان به دیدار رییس مجمع تشخیص مصلحت نظام رفت. در این دیدار او گفت: «دولت با تمام توان خود به دنبال تقویت معیشت مردم با حذف زمینههای رانت، رشوه و فساد است و همزمان درگیر یک جنگ تمامعیار اقتصادی با دشمن خارجی و برخی ذینفعان رانت ارزی در داخل است، برخی جریانات رسانهای و صاحبان تریبونهای رسمی بهصورت بیامان در حال تخریب دولت و زیر سوال بردن طرح بزرگ اقتصادی در حال اجرا در اصلاح نظام یارانهای هستند.» اما او از مردم کشته شده هیچ نگفت.
یک روز بعد او در برنامه تلویزیونی برای گفتوگو با مردم حاضر شد و گفت: «رویکرد دولت در مواجه با مطالبات به حق مردم ... جلوگیری از ناآرامی، بیثباتی و آشوب» است. همچنین تاکید کرد «اعتراض حق مردم است و ما موظفیم اعتراض آنها را بشنویم و پاسخگوی معترضین باشیم ولی اغتشاش و حمله به اماکن عمومی، آتش زدن مسجد و آتش زدن کتاب خدا یعنی نقشه و توطئه آمریکا و اسراییل.» در پی این تاکید اما او برای توجیه عمل نیروهای امنیتی بخشی از مردم معترض را تروریست دانسته و گفت: «اینها یک عدهای را در داخل و در خارج آموزش دادند و تروریستهایی را از خارج وارد کشور کردند تا مسجد و بازار و اماکن عمومی را به آتش بکشند.» او حتی گفت: «عدهای را با اسلحه کشتند، یک عده را آتش زدند و یک عده را سر بریدند، حقیقتا این جنایات از مردم ما بر نمیآید. اینها مردم نیستند. اینها برای این کشور نیستند. اگر کسی که برای این کشور است و اعتراض کند، ما حتما اعتراضش را میشنویم و مشکلاتش را حل میکنیم.»
تا پایان دی ماه پزشکیان با لحنی قاطع و همسو با روایت رسمی، حوادث را عمدتاً به عوامل خارجی نسبت داد و آنها را نه اعتراضات واقعی مردمی، بلکه «آشوبگری و اغتشاش» وابسته به آمریکا، رژیم صهیونیستی و متحدان غربی توصیف کرد. او در پیام ۲۲دی پس از تجمع حمایتی، حضور مردم در خیابانها را «حماسهساز» و «سد راه تبهکارانه آمریکا، متحدان آن و رژیم صهیونیستی» خواند. در پیام ۲۸دی نیز تحریمهای آمریکا را عامل اصلی سختی زندگی مردم معرفی کرد و کمتر از اشتباهات دولت حرف زد. او حتی در گفتگو با «محمد بنسلمان» ولیعهد عربستان، مردم معترض را آشوبگرانی دانست که محصول «تحریک، حمایت و پشتیبانی مستقیم» آمریکا و اسراییل بودند که قصد داشتند ایران را به سوریه یا لیبی تبدیل کنند.
ما هم ایراداتی داریم
زبان پزشکیان از اوایل بهمن ماه در مورد اعتراضات کمی تغییر کرد. او از انتساب معترضان به نیروی خارجی به صورت یکجانبه و قاطعانه به سمت پذیرش بخشی از مسوولیتهای داخلی تغییر جهت داد. وی اگرچه ریشه برخی از خشونتها و آشوبها را به بهرهبرداری دشمنان خارجی نسبت میداد، اما همهچیز را به آنها خلاصه نمیکرد؛ او گفت: «تلاش دشمنان نباید موجب غفلت ما از ضعفها و نارساییهای داخلی شود» و تأکید کرد که «تمام مسوولیتها صرفاً به عوامل خارجی منتسب نشود». در جلسه هیات دولت اول بهمن، بیتوجهی به اقشار آسیبپذیر را «از عوامل مهم بروز نارضایتیها» دانست و هشدار داد که بیاعتنایی نهادهای حاکمیتی به مطالبات مردم میتواند جامعه را به سمت خشونت و فاصله بیشتر سوق دهد. این تغییر، هرچند تدریجی، نشاندهنده تلاش برای خروج از روایت صرفاً امنیتی و ورود به فضایی بود که در آن اشتباهات مدیریتی و عملکرد مسوولان نیز مورد نقد قرار میگرفت.
در ادامه همین رویکرد او استانداران را مکلف به تشکیل کارگروههای تخصصی برای دیدار حضوری و مستمر با خانوادههای آسیبدیدگان و بررسی موردی علل آسیبها، پیگیری تسریع آزادی زندانیان مرتبط از طریق تعامل با قوه قضاییه، پرهیز صریح از برخورد سلبی با هنرمندان و چهرههای فرهنگی و برگزاری نشستهای منظم با اقشار مختلف برای گفتوگو، اقناع افکار عمومی و پیگیری مطالبات.
این دستورات، در مقایسه با پیامهای بعد از کشتار که بر وحدت در برابر دشمن خارجی متمرکز بودند، نشاندهنده تمایل به مدیریت تبعات انسانی بحران بود؛ رویکردی که سعی داشت بین حفظ چارچوب رسمی نظام و پاسخ به نارضایتیهای واقعی مردم تعادل برقرار کند. اما این موضوعی نبود که چهرههای مختلف از جمله طرفداران سابق او مانند «علی شکوریراد»، فعال اصلاحطلب را قانع کند.
تغییر در زبان پزشکیان به معنای چرخش کامل از روایت انتساب مردم به نیروهای خارجی نبود. پزشکیان همچنان بخشی از خشونتها و تفرقه را به سوءاستفاده آمریکا و رژیم صهیونیستی نسبت میداد و در سخنرانی ۱۱بهمن نیز گفت دشمنان «بر موج اعتراضات سوار شدند تا کشور را دچار جنگ داخلی کنند». اما همزمان، درمان را نه فقط در مقابله با دشمن خارجی، بلکه در بازگشت به اصول امام، همراهی واقعی با مردم، اصلاح رفتار مسوولان و ریشهکن کردن رانت و تبعیض جستوجو کرد. انتشار فهرست جانباختگان در ۱۲ بهمن به نوعی در ادامه همین رویکرد قرار داشت، گامی که شفافیت را به عنوان ابزاری برای ترمیم اعتماد مطرح کرد. با این حال آمار رسمی اعلام شده (۳۱۱۷ نفر) با گزارشهای مستقل تفاوتهای فاحشی داشت و دولت بازنگری جدی در آمار علیرغم انتقادات فراوان انجام نداد.
میان جنگ و مذاکره
پزشکیان در اکثر سخنرانیها و پیامهای منتشرشده از او در روزهای گذشته بهطور مکرر تأکید کرده که ایران نه آغازگر جنگ است و نه از آن استقبال میکند. او جنگ را «نه به نفع ایران، نه آمریکا و نه منطقه» دانسته و بارها گفته «به هیچوجه به دنبال جنگ نیستیم»، «جنگ را به نفع هیچ طرفی نمیدانیم» و «حل مسایل از مسیر دیپلماسی همواره بر جنگ اولویت داشته است». همزمان، خط قرمز دفاعی را روشن نگه داشته و اعلام کرده که «هرگونه تجاوز یا تعرض به خاک ایران، بیدرنگ و با قاطعیت پاسخ داده خواهد شد» و «در دفاع از خود تردید نمیکند». این موضع در گفتوگوهای دیپلماتیک با رهبران عربستان، قطر، پاکستان، امارات و مصر تکرار شده است. پزشکیان همچنین تلاش آمریکا و اسراییل برای «تحمیل جنگ»، «تحریک اغتشاشات» و ایجاد «جنگ داخلی» از طریق سوءاستفاده از اعتراضات را محکوم کرده، اما جمهوری اسلامی را به عنوان طرف صلحطلب معرفی کرده که تنها در برابر تجاوز مستقیم واکنش نشان میدهد.
در مورد مذاکره، پزشکیان رویکرد «دیپلماسی عزتمندانه» را به عنوان مسیر اصلی ایران معرفی کرده و گفته است که ایران «همیشه مسیر تعامل و گفتوگو را برای حلوفصل مسایل برگزیده است» و «آماده هر روندی است که منجر به صلح، آرامش و دفع درگیری شود»، اما تنها در چارچوب «حقوق بینالملل، احترام متقابل، موضع برابر و پرهیز از تهدید و زور». او شرط گذاشته که «اگر آمریکا بهدنبال دیپلماسی واقعی است، باید به اقدامات تحریکآمیز پایان دهد» و «با تهدید و زور نمیتوان ایران را به مذاکره وادار کرد». این در حالی است که به نظر میرسد تهران دقیقا به خاطر ترس از تهدیدات آمریکا وارد مذاکره شده است. با این حال پزشکیان مذاکره را نه تسلیم، بلکه «گفتوگوی برد-برد» و «عزتمندانه» توصیف کرده است.
وضعیت اعتراضات دانشگاهی ایران از نگاه بیبیسی
پدر و دختر معترض؛ به اعدام و ۲۵ سال زندان محکوم شدند
