پیش از تشدید جنگ سال ۲۰۲۶، صادرات نفت ایران در محدوده ۱٫۳ تا ۱٫۷ میلیون بشکه در روز قرار داشت، در حالی که ظرفیت بارگیری پایانه خارک به حدود ۷ میلیون بشکه در روز می‌رسد و ظرفیت ذخیره‌سازی آن حدود ۲۸ تا ۳۰ میلیون بشکه برآورد می‌شود. به همین دلیل بسیاری از تحلیلگران انرژی این جزیره را «شریان حیاتی اقتصادی» ایران توصیف کرده‌اند.

در چارچوب جنگ جاری میان ایالات متحده و اسرائیل با رژیم ایران، حملات متعددی به زیرساخت‌های نظامی و انرژی ایران انجام شده است. در این میان، برخی گزارش‌ها از هدف قرار گرفتن تأسیسات نظامی در جزیره خارک خبر داده‌اند، در حالی که پایانه اصلی صادرات نفت همچنان دست‌نخورده باقی مانده است. تحلیلگران انرژی این سناریو را به‌عنوان «گزینه آخرالزمانی» در جنگ نفتی ارزیابی می‌کنند، زیرا تخریب آن می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای بازار انرژی جهانی داشته باشد.

این نوشتار با استفاده از چارچوب‌های نظری اقتصاد انرژی و شواهد تاریخی، پیامدهای احتمالی بمباران پایانه نفتی خارک را در سه سطح تحلیل می‌کند:

بازار جهانی نفت

اقتصاد ایران

اقتصاد جهانی

۲. چارچوب نظری

۲.۱ نظریه شوک‌های عرضه نفت

یکی از مهم‌ترین چارچوب‌های نظری در تحلیل اثرات اختلالات نفتی، نظریه شوک‌های عرضه نفت است که نخستین بار توسط جیمز همیلتون (James Hamilton) در دهه ۱۹۸۰ توسعه یافت. بر اساس این نظریه، کاهش ناگهانی عرضه نفت می‌تواند باعث افزایش سریع قیمت انرژی و انتقال شوک به اقتصاد جهانی شود.

مطالعات صندوق بین‌المللی پول نشان می‌دهد که کشش عرضه کوتاه‌مدت نفت بسیار پایین است؛ بنابراین حتی اختلالی در حد یک تا دو میلیون بشکه در روز می‌تواند قیمت نفت را به‌طور قابل‌توجهی افزایش دهد. بر اساس مدل‌های اقتصاد کلان IMF، افزایش پایدار ۱۰ درصدی قیمت انرژی به طور متوسط تورم جهانی را حدود ۰٫۴ درصد افزایش می‌دهد و رشد تولید ناخالص داخلی جهانی را بین ۰٫۱ تا ۰٫۲ درصد کاهش می‌دهد.

۲.۲ نظریه وابستگی منابع و اقتصاد نفتی ایران

اقتصاد ایران نمونه‌ای کلاسیک از اقتصادهای مبتنی بر منابع طبیعی است که در ادبیات اقتصادی با نظریه «نفرین منابع» یا «بیماری هلندی» توضیح داده می‌شود. در این چارچوب، وابستگی شدید به صادرات نفت باعث می‌شود که درآمدهای دولت و تراز پرداخت‌ها به شدت به بازار انرژی وابسته باشد.

بر اساس گزارش‌های بانک جهانی، در سال‌های اخیر حدود ۲۵ درصد تولید ناخالص داخلی و بین ۲۵ تا ۴۰ درصد درآمدهای بودجه دولت ایران به درآمدهای نفتی وابسته بوده است. از این رو اختلال در صادرات نفت می‌تواند به سرعت باعث کسری بودجه، کاهش ارزش پول ملی و افزایش تورم شود.

۲.۳ ریسک ژئوپلیتیک در بازار انرژی

در ادبیات اقتصاد انرژی مفهوم «حق بیمه ریسک ژئوپلیتیک» به افزایش قیمت نفت در نتیجه نااطمینانی‌های سیاسی و نظامی اشاره دارد. در مناطق حساس انرژی مانند خلیج فارس، حتی احتمال اختلال در زیرساخت‌های نفتی می‌تواند باعث افزایش نوسانات بازار شود.

در شرایط کنونی، بسته شدن یا اختلال در تنگه هرمز که حدود یک‌پنجم تجارت جهانی نفت از آن عبور می‌کند، یکی از مهم‌ترین عوامل افزایش ریسک ژئوپلیتیک در بازار انرژی محسوب می‌شود.

۳. اهمیت استراتژیک جزیره خارک

جزیره خارک نقش مرکزی در زیرساخت صادرات نفت ایران دارد. این جزیره به شبکه خطوط لوله میادین نفتی جنوب ایران متصل است و نفت تولیدی در استان‌های خوزستان و بوشهر از طریق آن به بازارهای جهانی منتقل می‌شود.

بر اساس داده‌های رهگیری نفتکش‌ها و گزارش‌های تحلیلی بازار انرژی:

بیش از ۹۰ درصد صادرات نفت ایران از خارک انجام می‌شود

صادرات ایران در شرایط تحریم حدود ۱٫۵ تا ۱٫۷ میلیون بشکه در روز است

ظرفیت ذخیره‌سازی پایانه حدود ۳۰ میلیون بشکه است

پایانه جایگزین جاسک در دریای عمان که در سال‌های اخیر توسعه یافته است، ظرفیت محدودی دارد و تنها بخشی از صادرات را می‌تواند پوشش دهد. در نتیجه تخریب زیرساخت‌های خارک می‌تواند صادرات نفت ایران را برای مدت طولانی متوقف کند.

۴. پیامدهای احتمالی برای بازار جهانی نفت

تخریب پایانه خارک می‌تواند منجر به حذف حدود ۱٫۳ تا ۱٫۷ میلیون بشکه در روز از عرضه جهانی نفت شود. در شرایطی که بازار جهانی با ظرفیت مازاد محدودی روبه‌رو است، چنین اختلالی می‌تواند افزایش قابل‌توجهی در قیمت نفت ایجاد کند.

شواهد تاریخی نشان می‌دهد که حملات به زیرساخت‌های نفتی می‌تواند اثرات قابل توجهی بر قیمت نفت داشته باشد:

حمله به تأسیسات آرامکو عربستان در سال ۲۰۱۹ باعث افزایش ۱۵ درصدی قیمت نفت شد.

جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۰ قیمت نفت را بیش از دو برابر کرد.

انقلاب ایران در سال ۱۹۷۹ نیز یکی از بزرگ‌ترین شوک‌های قیمتی نفت را ایجاد کرد.

در شرایط فعلی که قیمت نفت در محدوده ۹۰ تا ۱۲۰ دلار قرار دارد، حذف صادرات ایران می‌تواند قیمت‌ها را به سطح ۱۰۰ تا ۱۵۰ دلار برساند. هرچند استفاده از ذخایر استراتژیک نفت توسط کشورهای مصرف‌کننده ممکن است بخشی از این شوک را جبران کند، اما احتمال افزایش نوسانات بازار همچنان بالا خواهد بود.

۵. پیامدها برای اقتصاد ایران

اقتصاد ایران وابستگی قابل توجهی به درآمدهای نفتی دارد. در سال‌های اخیر صادرات نفت سالانه بین ۴۰ تا ۵۰ میلیارد دلار درآمد ایجاد کرده است و بخش مهمی از منابع ارزی کشور را تشکیل می‌دهد.

تخریب پایانه خارک می‌تواند پیامدهای زیر را برای اقتصاد ایران به همراه داشته باشد:

افزایش شدید کسری بودجه دولت

کاهش منابع ارزی و دشواری در تأمین واردات

سقوط ارزش ریال

تشدید تورم که پیش از جنگ نیز در سطح بالایی قرار داشته است

در چارچوب نظریه نفرین منابع، اقتصادهایی که وابستگی بالایی به صادرات مواد خام دارند در برابر شوک‌های خارجی بسیار آسیب‌پذیر هستند. از این رو اختلال در صادرات نفت می‌تواند به سرعت به بحران مالی و اقتصادی تبدیل شود.

۶. پیامدها برای اقتصاد جهانی

شوک عرضه نفت نه تنها بازار انرژی بلکه کل اقتصاد جهانی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. افزایش قیمت نفت هزینه تولید و حمل‌ونقل را در بسیاری از صنایع افزایش می‌دهد و می‌تواند تورم جهانی را تشدید کند.

مطالعات صندوق بین‌المللی پول نشان می‌دهد که افزایش پایدار قیمت انرژی می‌تواند رشد اقتصادی جهانی را کاهش دهد. در سناریوی افزایش شدید قیمت نفت، برخی اقتصادهای واردکننده انرژی مانند کشورهای اروپایی و آسیایی ممکن است با کاهش رشد اقتصادی و افزایش کسری حساب جاری مواجه شوند.

از سوی دیگر کشورهای صادرکننده نفت مانند عربستان سعودی و روسیه ممکن است در کوتاه‌مدت از افزایش قیمت‌ها سود ببرند، هرچند ظرفیت تولید اضافی آن‌ها برای جبران کامل کاهش عرضه ایران محدود است.

۷. نتیجه‌گیری

جزیره خارک یکی از حیاتی‌ترین گلوگاه‌های صادرات نفت ایران محسوب می‌شود و تخریب زیرساخت‌های آن می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای اقتصاد ایران و بازار جهانی انرژی داشته باشد. بر اساس نظریه شوک‌های عرضه نفت و شواهد تاریخی، اختلال در صادرات ایران می‌تواند قیمت نفت را به طور قابل توجهی افزایش دهد و نوسانات بازار انرژی را تشدید کند.

در سطح داخلی، چنین اختلالی می‌تواند اقتصاد ایران را با بحران مالی جدی مواجه کند، زیرا درآمدهای نفتی بخش مهمی از منابع بودجه‌ای و ارزی کشور را تشکیل می‌دهد. در سطح جهانی نیز افزایش قیمت انرژی ممکن است خطر رکود تورمی را افزایش دهد و رشد اقتصادی را در بسیاری از کشورهای واردکننده انرژی کاهش دهد.

در نتیجه، امنیت زیرساخت‌های نفتی در خلیج فارس همچنان یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده ثبات بازار جهانی انرژی محسوب می‌شود و هرگونه اختلال در این زیرساخت‌ها می‌تواند پیامدهای ژئوپلیتیک و اقتصادی گسترده‌ای به همراه داشته باشد.