از سرمایه اعتراضی تا ناتوانی در تبدیل به ظرفیت حکمرانی
تحولات سالهای اخیر در ایران نشان داده است که سطح نارضایتی اجتماعی از مرز اعتراضهای مقطعی عبور کرده و به ظرفیتی بالقوه برای تغییرات ساختاری رسیده است. با اینحال، این ظرفیت اجتماعی هنوز به یک آلترناتیو سیاسی منسجم، قابل اتکا و دارای توان اجرایی تبدیل نشده است. مسئله ایران کمبود اعتراض نیست؛ کمبود آلترناتیوی است که بتواند فردای سقوط را اداره کند. شکاف میان «سرمایه اعتراضی» و «ظرفیت حکمرانی» امروز به یکی از اصلیترین موانع گذار مؤثر و کمهزینه بدل شده است. این خلأ نهتنها آیندهی تغییر را با ابهام روبهرو میکند، بلکه در سطح بینالمللی نیز موجب میشود بازیگران خارجی بهجای اتکا به یک بدیل ملی و منسجم، به گزینههای کمریسکتر، از جمله سازش محدود با بخشهایی از ساختار موجود، تمایل پیدا کنند.
صورتبندی مسئله
در ادبیات گذار سیاسی، میان «مخالفت با یک نظام» و «توانایی جایگزینی آن» تفاوتی بنیادین وجود دارد. بسیاری از نیروهای سیاسی ممکن است در بسیج افکار عمومی، تولید نارضایتی و سلب مشروعیت از یک حکومت موفق باشند، اما در مرحلهی بعد، یعنی ارائهی بدیلی عملی، پایدار و قابل اجرا، دچار ضعف جدی شوند. اپوزیسیون ایران نیز تا حد زیادی با همین وضعیت مواجه است.
سرمایه اجتماعی قابل توجهی در قالب خشم عمومی، اعتراض، نارضایتی انباشته و بسیج نمادین وجود دارد، اما این سرمایه هنوز به سازمان، ساختار، شبکه تصمیمگیری و برنامه اجرایی تبدیل نشده است. قدرت گرفتن در خیابان، با توان ادارهی کشور یکی نیست. همین فاصله است که مسئلهی اصلی اپوزیسیون امروز را شکل میدهد.
شکاف میان سرمایه اعتراضی و ظرفیت حکمرانی
سرمایه اعتراضی به معنای توان ایجاد موج اجتماعی، جهتدهی به افکار عمومی، تولید گفتمان سیاسی، برانگیختن امید و خشم عمومی و حضور مؤثر در میدان اعتراض است. اما ظرفیت حکمرانی مفهومی متفاوت و بهمراتب پیچیدهتر است. ظرفیت حکمرانی به معنای توان تصمیمگیری در شرایط بحران، حفظ حداقل نظم عمومی، مدیریت امنیت، تداوم خدمات حیاتی، کنترل تنشهای اجتماعی، اداره بوروکراسی، مدیریت اقتصاد و هدایت مرحله انتقال است.
مسئلهی اصلی اپوزیسیون ایران دقیقاً در همین نقطه قرار دارد: در سطح اعتراض و نفی وضع موجود فعال است، اما در سطح ساختن بدیل اجرایی همچنان ضعیف و پراکنده باقی مانده است. این ضعف خود را در چند حوزهی مشخص نشان میدهد: نبود ساختار تصمیمگیری منسجم، فقدان تیمهای تخصصی شناختهشده، ناتوانی در ارائه نقشه راه اجرایی برای دوره گذار، شکاف میان فضای خارج از کشور و واقعیتهای میدانی داخل، و غلبهی مواضع شعاری بر طراحی نهادی و اجرایی. بدون آلترناتیو، حتی پیروزی نیز میتواند به شکست تبدیل شود.
بحران رهبری، سازمان و مسئولیتپذیری
یکی از ضعفهای مزمن اپوزیسیون ایران، ابهام در مسئله رهبری و سازوکار تصمیمگیری است. در بسیاری از مقاطع، چهرهها حضور دارند اما نهاد وجود ندارد؛ موضعگیری هست اما مسئولیتپذیری روشن نیست؛ دعوت به همراهی وجود دارد اما تقسیم کار اجرایی و سلسلهمراتب تصمیمگیری تعریف نشده است.
اپوزیسیونی که نتواند مشخص کند چه کسی تصمیم میگیرد، بر چه مبنایی تصمیم میگیرد، چه کسی پاسخگوست و در شرایط بحران چه سازوکاری برای اقدام فوری دارد، در عمل از سطح یک نیروی سیاسی آماده برای گذار فاصله دارد. مسئله فقط کمبود چهره یا کمبود محبوبیت نیست؛ مسئله فقدان نهاد سیاسی است. تا زمانی که اپوزیسیون از مجموعهای از افراد، رسانهها و شبکههای هواداری به یک ساختار سیاسی دارای تقسیم کار، مسئولیت و پاسخگویی تبدیل نشود، ادعای آمادگی برای حکمرانی در حد امکان نظری باقی میماند.
در عرصه بینالملل، دولتها بر اساس همدلی، احساسات یا شعارهای اخلاقی تصمیم نمیگیرند. معیار اصلی در تصمیمسازی آنها، ارزیابی ریسک، پیشبینیپذیری، ثبات و امکان اجراست. اعتماد بینالمللی به احساسات شکل نمیگیرد؛ به ظرفیت اجرایی شکل میگیرد.
در این چارچوب، یک اپوزیسیون زمانی بهعنوان آلترناتیو جدی تلقی میشود که دارای ساختار رهبری نسبتاً پایدار، شبکهای از نخبگان و نیروهای میانی، توان تعامل با بوروکراسی و برنامهای عملی برای جلوگیری از فروپاشی و بیثباتی باشد. در غیاب این مؤلفهها، حتی اگر بخش بزرگی از جامعه از وضع موجود عبور کرده باشد، باز هم حمایت اجتماعی لزوماً به اعتماد عملیاتی خارجی تبدیل نمیشود. نتیجه آن است که بازیگران خارجی بهسوی گزینههایی میروند که از نگاه آنان هزینه و ریسک کمتری دارد، حتی اگر آن گزینهها در عمل به تداوم بخشی از بحران بینجامند.
پیامدهای خلأ آلترناتیو
نبود یک آلترناتیو منسجم و آماده، صرفاً یک ضعف نظری نیست؛ پیامدهای سیاسی، امنیتی و اجتماعی مستقیم دارد. نخست آنکه قدرتهای خارجی ممکن است به جای حمایت از یک گذار واقعی، به سمت تعامل محدود با بخشهایی از ساختار موجود یا حفظ عناصر مسئلهساز در نظم جدید متمایل شوند. دوم آنکه احتمال شکلگیری یک گذار ناقص افزایش مییابد؛ گذاری که در آن چهرهها تغییر میکنند اما بخشی از منطق بحران باقی میماند.
سوم آنکه هزینه اصلی این وضعیت را مردم پرداخت میکنند: در قالب بیثباتی، ناامنی، رکود اقتصادی، فرسایش سرمایه اجتماعی، مهاجرت بیشتر و از دست رفتن فرصت تاریخی برای بازسازی کشور. در چنین شرایطی، ممکن است تغییر رخ دهد، اما بحران حل نشود؛ بلکه صرفاً در قالبی جدید بازتولید شود. این دقیقاً همان نقطهای است که اهمیت بحث آلترناتیو را از سطح جدل سیاسی به سطح یک ضرورت ملی ارتقا میدهد.
پرسشهای راهبردی پیشِ روی اپوزیسیون
هر نیرویی که مدعی ایفای نقش در آینده ایران است، ناگزیر باید به چند پرسش اساسی پاسخ روشن، عملی و قابل ارزیابی بدهد: ساختار رهبری و تصمیمگیری دقیقاً چیست؟ چه کسانی مسئول اداره دوره گذار خواهند بود؟ برنامه عملی برای حفظ امنیت و نظم عمومی چیست؟ چگونه از اختلال در خدمات حیاتی مانند آب، برق، درمان، حملونقل و نظام بانکی جلوگیری خواهد شد؟ رابطه با بدنه بوروکراسی، مدیران میانی، متخصصان و نیروهای فنی چگونه تعریف میشود؟ چه سازوکاری برای جلوگیری از هرجومرج، تسویهحسابهای کور، درگیریهای داخلی و خلأ قدرت وجود دارد؟ و مهمتر از همه، چه برنامهای برای تبدیل سرمایه نمادین و اعتراضی به ظرفیت واقعی حکمرانی طراحی شده است؟
تا زمانی که این پرسشها بیپاسخ بمانند، اپوزیسیون همچنان بیشتر در مقام اعتراض خواهد بود تا در جایگاه جایگزینی.
مسیرهای ضروری برای عبور از وضعیت موجود
عبور از این بنبست نیازمند تغییر جدی در فهم سیاست و شیوه عمل اپوزیسیون است. نخست، ساختار رهبری باید از ابهام خارج شود و در قالب یک چارچوب تصمیمگیری روشن، نهادمند و پاسخگو تعریف گردد. دوم، تیمهای تخصصی در حوزههای کلیدی مانند اقتصاد، امنیت، انرژی، سلامت، دادگستری، سیاست خارجی و مدیریت بحران باید بهصورت علنی معرفی شوند تا جامعه و ناظران بیرونی بدانند بدنه اجرایی بدیل از چه ظرفیتی برخوردار است.
سوم، نقشه راه گذار باید نه در سطح شعار، بلکه بهصورت مرحلهبندیشده، واقعگرایانه و مبتنی بر اولویتهای فوری کشور تدوین شود. چهارم، ائتلافسازی باید از سطح عکس یادگاری و بیانیههای کلی عبور کند و بر پایه حداقلهای مشترک، تقسیم کار واقعی و سازوکار حل اختلاف شکل بگیرد. پنجم، شکاف میان خارج و داخل باید کاهش یابد؛ زیرا هیچ آلترناتیوی بدون پیوند واقعی با نیروهای اجتماعی، نخبگان حرفهای و واقعیتهای میدانی داخل کشور پایدار نخواهد بود. ششم، شاخصهای سنجشپذیر برای میزان آمادگی اجرایی تعریف شود تا پیشرفت یا عقبماندگی فقط در سطح ادعا باقی نماند. و هفتم، دیپلماسی اپوزیسیون باید از موضعگیری صرف فراتر برود و بر ارائه تصویر یک نیروی مسئول، آماده و قابل پیشبینی متمرکز شود.
جمعبندی
مسئله امروز ایران صرفاً سرنگونی یک ساختار سیاسی نیست؛ مسئله کیفیت نیرویی است که قرار است جایگزین آن شود. اعتراض، هرچند ضروری و مشروع، بهتنهایی برای ساختن آینده کافی نیست. آنچه سرنوشت گذار را تعیین میکند، توان تبدیل خشم اجتماعی به سازمان سیاسی، ظرفیت اجرایی و نقشه راه حکمرانی است.
اپوزیسیونی که نتواند خود را بهعنوان یک آلترناتیو منسجم، مسئول، قابل پیشبینی و دارای توان اداره کشور نشان دهد، نه اعتماد داخلی را بهطور کامل جلب خواهد کرد و نه اعتماد عملیاتی خارجی را. این نقد، نقدی از سر تخریب یا تضعیف نیست؛ نقدی برای محکمتر شدن اپوزیسیون، پر کردن خلأها، اصلاح خطاها و نزدیک شدن به الزامات واقعی یک گذار موفق است.
ایران در یک پیچ تاریخی ایستاده است. در چنین لحظهای، بیش از هر چیز به بدیلی نیاز است که فقط زبان اعتراض نداشته باشد، بلکه منطق اداره، توان تصمیمگیری و ظرفیت ساختن فردای کشور را نیز با خود بیاورد. امید آن است که مردم ایران این پیچ تاریخی را با کمترین هزینه و بیشترین بلوغ سیاسی پشت سر بگذارند و نظمی تازه، دموکراتیک، آزاد، ملی و مبتنی بر قانون و مسئولیتپذیری بنا شود.
۴/۲/۲۶
سیاوش هادیان
