خبرگزاری فارس، وابسته به سپاه پاسداران، به نقل از یک منبع آگاه نوشت که تبادل پیام بین جمهوری اسلامی و آمریکا برای آنچه دستیابی به یادداشت تفاهم اولیه بین تهران و واشینگتن خوانده میشود، دستکم چند روز است که متوقف شده است.
فارس نوشت که درحالیکه دیشب ترامپ مدعی شده بود که گفتوگوها با جمهوری اسلامی با سرعت بالایی در جریان است، آخرین پیام جمهوری اسلامی به واشینگتن، پیامی آشکار در خصوص لبنان بود که بازتاب گسترده بینالمللی یافت.
معمای توقف مذاکرات ایران و آمریکا؛ آیا دوران «نه توافق، نه جنگ» تکرار میشود؟
یورونیوز - همزمان با تقویت گمانهزنیها در خصوص تعلیق تبادل پیام میان ایران و آمریکا در سایه تنشهای منطقهای، بار دیگر فضای تقابل و ادبیات «تسلیم یا از سرگیری درگیری» در مواضع دو طرف پررنگ شده است.
مجموعهای از گزارشها و اظهارات رسمی و غیررسمی نشان میدهد که هم تحولات منطقهای و هم اختلافات سیاسی در داخل ساختار قدرت ایران، بر سرنوشت این گفتوگوها اثر مستقیم گذاشتهاند.
خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه، در تاریخ یکم ژوئن (۱۱ خرداد) مدعی شد که روند تبادل پیام ایران با آمریکا برای رسیدن به تفاهمنامهای برای پایان جنگ و آغاز مذاکرات متعاقب بر سر مسايل هستهای متوقف شده است.
در روایت این رسانه، علت اصلی این تصمیم، تشدید عملیات اخیر اسرائیل علیه حزبالله در لبنان عنوان شده است. مقامات ایرانی نیز این اقدام را نقض آتشبس تلقی کرده و آن را عامل اصلی توقف گفتوگوها دانستهاند.
تحولات اخیر لبنان تنها یک بحران محلی تلقی نمیشود؛ بلکه از نگاه تهران، بخشی از یک منظومه امنیتی گستردهتر است که هرگونه تعرض به آن میتواند پیامدهایی فراتر از مرزهای لبنان به همراه داشته باشد. کما اینکه عباس عراقچی، وزیر امورخارجه ایران در پیامی اعلام کرد که آتشبس میان ایران و ایالات متحده «بدون هیچ ابهامی» شامل تمامی جبههها، از جمله لبنان میشود و نمیتوان آن را به یک عرصه یا میدان خاص محدود کرد.
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران و مذاکرهکننده ارشد ایران نیز در واکنش به حملات اخیر در لبنان، آمریکا را در عدم تعهد به آتشبس شریک دانست.
وضعیت نه مذاکرات و نه جنگ
در سوی مقابل، دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا در گفتوگو با شبکه انبیسی نیوز اعلام کرده است که ایران در خصوص تعلیق مذاکرات، موضوع را به واشنگتن اطلاع نداده است.
او همچنین گفته است که در صورت شکست مذاکرات، آمریکا لزوما وارد اقدام نظامی مستقیم نخواهد شد، اما فشارهای اقتصادی و بهویژه محاصره دریایی بنادر ایران ادامه خواهد داشت.
در داخل ایران نیز یک منبع آگاه به خبرگزاری مهر اعلام کرده است که پیشنویس تفاهمنامه احتمالی همچنان در تهران در حال بررسی است و هنوز پاسخ رسمی به طرف آمریکایی ارسال نشده است. این منبع تاکید کرد که به دلیل سابقه «بدعهدی آمریکا» و بیاعتمادی تاریخی، ایران بر دریافت «انتفاع واقعی و تضمینهای اجرایی» اصرار دارد.
این منبع آگاه ادامه داد: »آمریکا از جنگ نگران است، ما از توافق نگرانیم؛ چون آمریکا هزینه زیادی برای جنگ کرده و توفیق نداشته است.ة
همچنین سعید آجرلو، عضو تیم رسانهای هیئت مذاکرهکننده ایران نیز تایید کرده است که پیشنهاد ارسالی جدید آمریکا در شورای عالی امنیت ملی و کمیتههای تخصصی در حال بررسی است و هنوز تصمیم نهایی اتخاذ نشده است.
اختلاف جریانهای نزدیک به وحیدی و قالیباف
بسیاری معتقدند که ساختار تصمیمگیری در ایران تحت تاثیر جریانهای درونحکومتی و بهویژه حلقههای نزدیک به سپاه پاسداران قرار دارد.
در این میان، نام احمد وحیدی، جانشین فرماندهی کل سپاه پاسداران، به عنوان یکی از چهرههای تاثیرگذار در رویکرد سختگیرانه نسبت به مذاکرات مطرح شده است. او در حلقه بسیار محدودی قرار دارد که با مجتبی خامنهای، رهبر جدید جمهوری اسلامی که پس از حملات ماه فوریه اسرائیل همچنان از انظار عمومی دور مانده، به طور مستقیم در ارتباط است.
این تحلیلها ادعا میکنند که این جریان ترجیح میدهد وضعیت «نه توافق، نه جنگ» حفظ شود؛ وضعیتی که از نگاه آنان امکان پیشبرد اهداف منطقهای و امنیتی ایران را فراهم میکند.
بر اساس تازهترین تحلیل مشترک دو اندیشکده آمریکایی «موسسه مطالعات جنگ» (ISW) و «موسسه امریکن انترپرایز»، آقای وحیدی و حلقه نزدیکانش، مذاکرات ایران و آمریکا را در اول ژوئن به حالت تعلیق درآوردند.
این در حالی است که چهرههایی مانند آقای قالیباف، به عنوان نماد رویکردی عملگراتر معرفی میشوند که در صورت فراهم شدن شرایط، امکان انعطاف بیشتر در مذاکرات را محتمل میدانند.
این تفاوت دیدگاه، بهویژه میان جریانهای امنیتی و سیاسی، یکی از عوامل مهم در کندی یا توقف روند تصمیمگیری عنوان شده است.
سردار محمدجعفر اسدی، معاون بازرسی قرارگاه مرکزی خاتمالانبیاء، روز سهشنبه دوم ژوئن در اظهاراتی تاکید کرد است که ایران همچنان دارای ظرفیتهای پنهان دفاعی است و «همه برگهای برنده» خود را رو نکرده است.
او گفت که با وجود آسیبهایی در جریان جنگ اخیر، زیرساختهای تولید نظامی کشور فعال باقی مانده و بخشهای مهمی از آن «از دید دشمن مخفی» است. وی همچنین با اشاره به تهدیدات خارجی تأکید کرده است که نیروهای مسلح ایران نیازی به سلاح هستهای ندارند.
آقای اسدی همچنین با لحنی هشدارآمیز تاکید کرده است که ایران در برابر تهدیدات خارجی آماده است و حتی در صورت ورود ناتو نیز نگرانی از رویارویی نظامی ندارد.
او با یادآوری تهدید به بازگرداندن ایران به عصر حجر، تصریح کرد: «پیام ما این است که حتی اگر هیچ چیز نداشته باشیم، با سنگ به جنگ آمریکا میرویم؛ زیرا ما اهل تسلیمشدن در مقابل آمریکا نیستیم.» او تاکید کرد: «آمریکا فقط خواهان تسلیم کامل ما است و ملت ایران هم هرگز تسلیم نخواهد شد و وقتی تسلیم در کار نیست، جنگ در پیش است.»
لبنان بهانه است یا عامل اصلی؟
با این وجود، برخی تحلیلها معتقدند که تمرکز ایران بر موضوع لبنان و آتشبس، میتواند بخشی از راهبرد تهران برای مدیریت فشارهای دیپلماتیک و امنیتی باشد؛ بهگونهای که با برجستهسازی این پرونده، مسیر مذاکرات اصلی با آمریکا تحت تاثیر قرار گیرد.
بر اساس تحلیل منتشرشده از سوی «موسسه مطالعات جنگ» (ISW)، بخشی از این مواضع با هدف نسبت دادن مسئولیت بنبست مذاکرات به اسرائیل ارزیابی شده است؛ به این معنا که تهران تلاش دارد با برجستهسازی نقش اسرائیل در تحولات لبنان، فشار دیپلماتیک را به سمت تغییر موازنه و «ایجاد تنش میان واشنگتن و تلآویو» سوق دهد.
ایران به طور همزمان از فضای آتشبس شکننده کنونی که از ۸ آوریل برقرار شده است، برای بازسازی برخی ظرفیتهای نظامی خود، از جمله برنامههای موشکی بالستیک و پهپادی که در درگیریهای اخیر آسیب دیدهاند، بهرهبرداری میکند.
در تحلیل این اندیشکده آمده است که تمرکز بر پرونده لبنان میتواند باعث طولانی شدن اختلافات پیرامون آتشبس لبنان و اسرائیل و در نتیجه منحرف شدن توجه از موضوعات اصلی مورد اختلاف میان ایران و آمریکا شود.
در حالی که چهرههایی مانند محمدباقر قالیباف به عنوان حامیان رویکردی انعطافپذیرتر و متمایل به توافق محدود شناخته میشوند، در مقابل جریانهای امنیتی بر تداوم رویکرد بازدارنده و سختگیرانه تاکید دارند.
از این منظر، تعلیق مذاکرات بیش از آنکه صرفا نتیجه یک عامل بیرونی باشد، بازتابی از رقابت و توازن نسبی میان این دو رویکرد در ساختار تصمیمگیری ایران ارزیابی میشود.
در همین چارچوب، حسین محبی، سخنگو و معاون روابط عمومی سپاه نیز روز سهشنبه در تازهترین اظهارنظر خود تهدید کرد که در صورت بازگشت احتمالی درگیری نظامی، «نوع عملیات، جغرافیای نبرد و حتی نوع جنگافزارهای مورد استفاده متفاوت خواهد بود» و نیروهای مسلح برای تمامی سناریوهای محتمل آمادگی کامل دارند.
