پلاتون معتقد است که تراژدی با برانگیختن ترحم، اندوه و هیجان، بخش غیرعقلانی روح انسان را تقویت می‌کند و حتی می‌تواند افراد خردمند را نیز تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، در طرح دولت ایده‌آل خود، خواستار آن است که شاعران تراژدی‌نویس جایگاهی در جامعه نداشته باشند و از نظام سیاسی دور نگه داشته شوند.

نوحه‌خوانی

نوحه به شعر یا کلام آهنگین و اندوهگینی گفته می‌شود که در مراسم سوگواری، به‌ویژه عزاداری‌های مذهبی شیعیان، برای بیان مصیبت کشته شدن امام حسین خوانده می‌شود. این اشعار معمولاً با سوز و گداز، گریه، سینه‌زنی و زنجیرزنی همراه است و هدف آن برانگیختن احساسات شدید در شنوندگان است.

اگر تعریف پلاتون از تراژدی را در نظر بگیریم، شباهت قابل توجهی میان توصیف او از شعر تراژیک و آنچه در نوحه‌خوانی و آیین‌های عزاداری دیده می‌شود، وجود دارد: تأکید بر رنج، برانگیختن احساسات، ناله، سینه‌کوبی و غلبه عاطفه بر عقل.

از این منظر، می‌توان گفت آنچه پلاتون در نقد تراژدی مطرح می‌کند، صرفاً مربوط به یونان باستان نیست، بلکه به هر فرهنگی مربوط می‌شود که در آن، برانگیختن احساسات جمعی جای تفکر عقلانی را بگیرد.

نتیجه

پلاتون در طرح دولت ایده‌آل خود معتقد بود که برای حفظ تعادل روحی و عقلانی جامعه، باید نقش هنرهایی که احساسات افراطی را تحریک می‌کنند محدود شود. او بر این باور بود که جامعه‌ای که بیش از اندازه درگیر سوگواری، هیجان و عواطف کنترل‌نشده باشد، نمی‌تواند به‌درستی بر پایه خرد و عدالت اداره شود.

اگر این دیدگاه را به شرایط امروز ایران تعمیم دهیم، می‌توان پرسید که چه اندازه فرهنگ سوگواری و تأکید دائمی بر رنج و شهادت، بر شکل‌گیری نوعی نگاه تراژیک به زندگی و سیاست تأثیر گذاشته است.

در یک دولت مدرن و عقل‌محور، احتمالاً چنین آیین‌هایی نمی‌توانند همان نقش مرکزی را داشته باشند که در یک نظام ایدئولوژیک و مذهبی دارند. همان‌گونه که در دولت ایده‌آل پلاتون، تراژدی‌نویسان نقشی تعیین‌کننده ندارند، در یک نظام سیاسی آینده‌نگر نیز انتظار می‌رود که هیجان جمعی و نوحه‌خوانی جای خود را به عقلانیت، گفت‌وگو و تفکر انتقادی بدهد.

مسعود امیرخلیلی